Süni İntellekt və Sintetik Zəka. Səs TV-də. Üçüncü veriliş. Aydın Xan Əbilov və Əli Məmmədzadə

Layihənin üçüncü TV verilişi SƏS TV-nin saytında…

https://sia.az/az/news/social/1359991.html

Süni İntellekt və Sintetik Zəka. Səs TV-də.

Analitik xülasə yazı

Üçüncü Veriliş. Aydın Xan Əbilov və Əli Məmmədzadə

Layihənin üçüncü TV verilişi SƏS TV-nin saytında…Layihəmizin üçüncü TV verilişə buradan baxın:

https://www.youtube.com/watch?v=ZE4t5pmBwVE

Ölkəmizin tanınmış informasiya/xəbər saytı və İnternet TV portalı sayılan sia. az – Səs TV studiyasında çəkilən verilişdə YYSİB-nin layihəsi haqqında, eləcə də Süni İntellektin müsbət və mənfi tərəfləri barəsində geniş məlumatlar verilib.

Üçüncü verilişin aparıcısı, layihə rəhbəri: Aydın Xan Əbilov, Vətəndaş Cəmiyyəti Alyansının rəhbəri, Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, Prezident təqaüdçüsü, yazıçı-kulturoloq,kitabxana. net – Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual-Elektron Kitabxananın direktoru, “Ədəbiyyat qəzeti”nin/saytının şöbə redaktoru, yenimedia. net portalının baş redaktoru, yenimediatv. az – sosial-analitik İnternet TV-nin təsisçisi.

Qonaq-ekspert: Əli Məmmədzadə -“N-iX Ltd” şirkətinin Baş Kibertəhlükəsizlik Məsləhətçisi, Konsaltinq, İnformasiya təhlükəsizliyinin idarəedilməsi, DevSecOps, Süni intellekt təhlükəsizliyi əməkdasi.

Bu verilişdə (layihənin 3-cü bölümü) aparıcı Aydın Xan Əbilov və kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssis Əli Məmmədzadə süni intellektin (Sİ) və sintetik intellektin müasir cəmiyyətə təsirini müzakirə edirlər .Əsas müzakirə mövzuları:Risklər və texnologiyanın inkişafı: Potensial təhdidlər, o cümlədən AGI (insan müdaxiləsi olmadan fəaliyyət göstərə bilən güclü süni intellekt) konsepsiyası , eləcə də məlumat mərkəzlərinin enerji xərcləri müzakirə olunur (3:56-4:42).

Süni intellekt lokalizasiyası: Ekspert izah edir ki, gələcəkdə platformalar lokal əməliyyata keçə bilər ki, bu da istifadəçi məlumatlarının təhlükəsizliyini artıracaq (7:03-7:40).

Azərbaycanda süni intellekt: Rəqəmsal infrastrukturun inkişafı təşəbbüsləri, yerli startapların uğuru və gənclərin texnologiya sektorundakı rolu müzakirə olunur (9:04-10:01,18:56-19:41).

İnformasiya Təhlükəsizliyi: Əli Məmmədzadə kiber gigiyenanın vacibliyini və kompüter oyunları vasitəsilə öyrənilən sadə proqramlaşdırma bacarıqlarının belə gənclərin gələcəkdə sistemləri qorumasına necə kömək etdiyini vurğulayır (12:25-12:42,31:02-31:48).

Qlobal Rəqabət: İştirakçılar texnologiya nəhəngləri ( ABŞ və Çin ) arasındakı qarşıdurma və rəqəmsal suverenlik məsələləri (23:23-24:02,27:23-28:10).Təqdimatçı həmçinin sosial şəbəkələrdə süni intellektdən istifadə məsələlərini qaldırır və süni intellektdən məlumatları Azərbaycan dilində düzgün təqdim edə bilməsi üçün yüksək keyfiyyətli milli məzmunun yaradılmasının vacibliyini vurğulayır (14:16-15:42,32:30-33:00).

Süni intellektin (Sİ) inkişafı Azərbaycanda əsas strateji diqqət mərkəzinə çevrilib və yerli startapların böyüməsinə və uğuruna əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib. Hökumət innovatorlar üçün lazımi alətlər və dəstək təmin edərək rəqəmsal ekosistemi fəal şəkildə formalaşdırır.Süni intellekt startap ekosisteminə necə kömək edir:İnfrastruktur dəstəyi: Hökumət məlumat mərkəzlərinin tikintisi və bulud resurslarının inkişaf etdirilməsi kimi genişmiqyaslı layihələr həyata keçirir ki, bu da texnologiya şirkətləri üçün giriş maneələrini azaldır. Bu infrastruktura qoyulan investisiyalar startaplara həllərini daha sürətli miqyaslandırmağa imkan verir.

İnnovativ məkanların yaradılması: Universitetlərin, investorların və inkişaf etdiricilərin əməkdaşlıq etdiyi SABAH.city kimi ixtisaslaşmış platformalar yaradılır. Bu, elmi ideyaların kommersiya süni intellekt həllərinə sürətli çevrilməsini asanlaşdırır.Beynəlxalq ekosistemlərə çıxış: Yerli süni intellekt startapları qlobal texnologiya nəhənglərinin diqqətini cəlb etməyə başlayır (məsələn, Microsoft və ya ByteDance ilə tərəfdaşlıq ). Bu, təkcə maliyyələşdirmə cəlb etmir, həm də qabaqcıl texnologiya alətlərinə çıxış imkanı yaradır.Təşviq proqramları və mükafatlar: Milli müsabiqələr (məsələn, ZƏKA mükafatı ) startaplara səhiyyə, enerji və kibertəhlükəsizlik kimi sahələrdəki layihələri üçün görünürlük, investisiya və həmyaşıdların rəyini qazanmağa kömək edir.

Tənzimləyici mühit: Təsdiq edilmiş “2025-2028-ci illər üçün Milli Süni İntellekt Strategiyası” proqnozlaşdırıla bilən hüquqi çərçivə yaradır və bu da sektoru riskli investorlar üçün daha cəlbedici edir.Videoda süni intellektin inkişafının bir sıra risklər və problemlər gətirdiyi müzakirə olunur və ekspert Əli Məmmədzadə söhbət zamanı bunları vurğulayır (3:47-4:10):

Məlumatların Məxfiliyi: Ekspert qeyd edir ki, məşhur süni intellekt bulud platformalarından istifadə edərkən istifadəçi məlumatlarının tam qorunmaması və şəxsi nəzarətdən kənara çıxması riski var (7:23-7:40).Enerji xərcləri: Süni intellektdən istifadə və güclü məlumat mərkəzlərinin idarə edilməsi ətraf mühitə mənfi təsir göstərən çoxlu miqdarda enerji tələb edir (4:35-4:42,7:40-7:48).Cihaz təhlükəsizliyi: Təqdimatçı vurğulayır ki, müasir cihazlar (smartfonlar, planşetlər, kameralı televizorlar) hətta gözləmə rejimində belə, sahibinin xəbəri olmadan səs və ya görüntü yaza bilər ki, bu da şəxsi həyata təhlükə yaradır (8:16-8:36).

Dezinformasiya: Sosial mediada informasiya məkanını “çirkləndirən” keyfiyyətsiz və ya güzəştli məzmun yaratmaq üçün süni intellektdən istifadə məsələsi müzakirə olunur (14:16-15:42).

Süni intellektlə işləyərkən məlumatların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mütəxəssis aşağıdakı yanaşmaları tövsiyə edir:Yerli modellərə keçid: Gələcəkdə bulud xidmətlərini (məsələn, OpenAI) birbaşa istifadəçinin cihazında işləyən yerli süni intellekt versiyaları ilə əvəz etməyi planlaşdırırıq . Bu, məlumatlarınızın internetə ötürülməməsini və tam nəzarətinizdə qalmasını təmin edir.7:03-7:40).

Riskləri anlamaq: Diqqəti saxlamaq üçün istifadəçi davranışını təhlil edən ağıllı cihazların və sosial platformaların istifadəsi ilə əlaqəli təhdidlərdən xəbərdar olmaq vacibdir (22:23-23:02).

Alətlərin qanuniliyinin yoxlanılması: Təhlükəsizlik problemləri və ya məlumat sızması yaranarsa, yoxlama apara və zərurət yarandıqda cihazların sistem proqram təminatını dəyişdirə biləcək mütəxəssislərlə əlaqə saxlamaq tövsiyə olunur (29:31-30:34)

.Müdafiə Bacarıqlarının İnkişafı:

Ekspert vurğulayır ki, kompüter sistemlərinin necə işlədiyini dərindən anlamaq – tez-tez oyunları “hack etmək” və ya proqram təminatında zəifliklər tapmaq cəhdləri ilə əldə edilən – kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssis olmaq üçün təməldir (31:02-31:48).

Videoda (7:03-7:40) ekspert Əli Məmmədzadə izah edir ki, yerli süni intellekt modelləri uzaqdan işləyən geliştirici serverlərində (məsələn , OpenAI və ya Anthropic ) deyil, birbaşa istifadəçinin cihazında işləyən sistemlərdir .Təhlükəsizlik üçün yerli modellərin əsas üstünlükləri:Məlumatların məxfiliyi: Daxil etdiyiniz və ya emal etdiyiniz bütün məlumatlar kompüterinizdə və ya yerli şəbəkənizdə qalır. Məlumatlar internet üzərindən ötürülmür, bu da ələ keçirilmə və ya xarici modellərin təlimi üçün istifadə riskini aradan qaldırır.Tam nəzarət: İstifadəçi bulud xidmətlərindən müstəqillik qazanır və bu da məxfi məlumatlarla işləyən şirkətlər və fərdlər üçün bu cür həlləri daha üstün edir.Ekspert qeyd edir ki, texnoloji irəliləyişlər bir çox pullu bulud əsaslı alətlərin yerli analoqlarla əvəz olunmasına imkan verəcək və bu da şəxsi və korporativ məlumatların yüksək səviyyədə qorunmasını təmin edəcək.Yerli süni intellekt sistemləri, bulud xidmətləri vasitəsilə məlumat ötürmədən birbaşa aparatınızda işləyən modellərdir. Tam məxfilik , oflayn işləmə və abunə haqqının olmaması səbəbindən onların istifadəsi getdikcə populyarlaşır.

Əsas tətbiq sahələri: Biznes və həssas məlumatlar:

Yerli modellər korporativ sənədlərin, hüquqi aktların, mühasibat hesabatlarının və yazışmaların buluda məlumatların sızması riski olmadan (məsələn, OpenAI və ya Google modellərində) emal edilməsinə imkan verir. Bu, ticarət sirlərini idarə edən təşkilatlar üçün vacibdir.İnkişaf və proqramlaşdırma : Proqramçılar kod yazmaq və sazlamaq üçün yerli LLM-lərdən (məsələn, Ollama və ya LM Studio kimi alətlər vasitəsilə ) istifadə edirlər. Bu, xüsusi kodu xarici serverlərə göndərməyə ehtiyac olmadan yüksək sürət və daxili depolarla inteqrasiya təmin edir.

Şəxsi köməkçilər və avtomatlaşdırma:

Süni intellekt agentləri kompüterinizi idarə edə, təqdimatlar yaratmağınıza, e-poçtlar yazmağınıza və ya məlumatları birbaşa kompüterinizdə təşkil etməyinizə kömək edə bilər. Onlar hətta internet bağlantısı olmadan da işləyə bilərlər.

Məlumatların təhlili:

Xüsusi lokal modellər tipik tapşırıqları effektiv şəkildə həll edir: jurnal təhlili, qeydlərin təşkili, mətndən məlumat çıxarılması və ya fayl təsnifatı.Tibbi və ixtisaslaşmış tətbiqlər : Tibbi tətbiqlərdə tibbi məxfilik standartlarına uyğunluğu təmin etmək üçün tibbi görüntüləri (məsələn, rentgen şüaları) və ya xəstə məlumatlarını təhlil etmək üçün yerində sistemlərdən istifadə olunur.Kontent generasiyası : Lokal neyron şəbəkələri, bulud xidmətinin moderasiya siyasətlərindən asılı olmayaraq və sorğuların sayına məhdudiyyət qoymadan şəkillər və ya videolar yaratmağa imkan verir.Yerli süni intellekt modelləri internet bağlantısından yüksək səviyyədə məxfilik və müstəqillik təmin etsə də, bulud əsaslı həllərlə müqayisədə bir sıra əhəmiyyətli məhdudiyyətlərə malikdir:Avadanlıq tələbləri və dəyəri: Müasir, güclü modellərin yerli olaraq işlədilməsi bahalı avadanlıq tələb edir (çoxlu miqdarda VRAM olan güclü GPU-lar). Bulud modelləri, avadanlıqlara kapital qoyuluşu etmədən provayderin geniş hesablama resurslarından istifadə etməyə imkan verir.Məhdud güc və keyfiyyət: Ən yaxşı bulud modelləri (məsələn, Claude Opus, GPT-5 və ya Gemini Pro) nəhəng ölçülərinə görə yerli həmkarlarından tez-tez mühakimə yürütməkdə, məntiqdə və mürəkkəb çoxmərhələli tapşırıqların yerinə yetirilməsində daha yaxşı nəticə göstərirlər.Texniki xidmətin mürəkkəbliyi: Yerində yerləşdirmə konfiqurasiya, infrastrukturun texniki xidməti, komponent yeniləmələri və monitorinq baxımından səy tələb edir. Bulud xidmətləri “qoş və işlə” prinsipi ilə işləyir və bu da idarəetmə ehtiyacını aradan qaldırır.

Kontekst pəncərəsi: Bulud platformaları böyük həcmdə məlumatları (böyük kontekst pəncərələri) daha yaxşı idarə edir, yerli modellər isə cihazınızın resursları ilə məhdudlaşır.

Məlumatların təzəliyi: Bulud əsaslı süni intellekt sistemləri yenilənmiş bilik bazalarına və xarici alətlərə real vaxt rejimində ani giriş imkanına malikdir, halbuki yerli modellər, mürəkkəb hibrid sistemlər qurulmadığı təqdirdə, çox vaxt öyrədildikləri biliklərin “dilimləri” ilə məhdudlaşır.Beləliklə, onlar arasında seçim etmək tam nəzarət və təhlükəsizlik (yerində modellər) ilə miqyaslanma, güc və giriş rahatlığı (bulud modelləri) arasında bir tarazlıqdır.

2026-cı ildə yerli süni intellektdən istifadə etmək üçün yaddaş tutumu əsas amildir və GPU-lar üçün video RAM (VRAM) və ya Apple Silicon sistemləri üçün vahid yaddaş üstünlük təşkil edir .Əsas komponentlər:Video kart (GPU): Ən vacib komponent. Orta səviyyəli modellərlə (7B-8B spesifikasiyaları) rahat işləmək üçün ən azı 8-12 GB VRAM-a malik kart tövsiyə olunur . Geniş CUDA dəstəyinə görə NVIDIA video kartları üstünlük təşkil edir.RAM: Sistemin sabit işləməsi və modelin yüklənməsi üçün 16 GB-dan 32 GB-a qədər və ya daha çox yaddaş tövsiyə olunur . Video yaddaş kifayət deyilsə, yükün bir hissəsi RAM-a düşə bilər ki, bu da cavab generasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə yavaşladır.

Apple Silicon sistemləri (Mac M4/M5):

Vahid Yaddaş arxitekturası sayəsində 16-32 GB və ya daha çox RAM-a malik Mac-lar hətta standart qrafik kartına sığmayan kifayət qədər böyük modelləri belə idarə edə bilir.Disk altsistem: Süni intellekt modellərinin ölçüləri bir neçə giqabaytdan yüzlərlə giqabayta qədər dəyişir. Sürətli NVMe SSD-lərindən (PCIe 4.0 və ya 5.0 standartı) istifadə modelləri yaddaşa tez yükləmək üçün vacibdir.Montaj səviyyələri:Minimum: 16 GB RAM və 6–8 GB VRAM-lı GPU. Sadə tapşırıqlar üçün kompakt modelləri (məsələn, 1B–4B parametrləri) işlətməyə imkan verir.Orta səviyyə (Təcrübəli İstifadəçi): 32–64 GB RAM və 16 GB VRAM-lı GPU (məsələn, RTX 4070 Ti Super). Bu, ən populyar müasir modellər üçün “ən yaxşı seçimdir”.

Peşəkar Səviyyə:

Çox sayda parametrə (70B+) malik modelləri işlətmək və ya təlim/tənzimləmə üçün tələb olunan 128GB+ yaddaşa və yüksək səviyyəli GPU-lara (və ya server sinif həllərinə) malik sistemlər.

Məlumatların buludda saxlanması əlverişli bir vasitədir, lakin müəyyən risklər daşıyır. Provayderlər şifrələmədən istifadə etsələr də, heç bir sistem kibertəhdidlərə qarşı 100% qorunma təmin etmir.

Bulud məlumatlarını həssas edən əsas amillər bunlardır:

İnsan səhvi və səhv konfiqurasiya: Bu, insidentlərin əsas səbəblərindən biridir. Yanlış konfiqurasiyalar (məsələn, bulud yaddaşının bütün internet istifadəçiləri üçün açılması) çox vaxt məlumat sızmalarına səbəb olur.İcazəsiz giriş və hesab sındırılması: Zəif şifrələr, iki faktorlu identifikasiyanın olmaması və fişinq hücumçulara hesablara giriş əldə etməyə imkan verir.

Məlumat sızması: Şifrələmə zamanı belə, məlumatlar API zəiflikləri, zərərli proqram təminatı və ya daxili fəaliyyət vasitəsilə təhlükəyə məruz qala bilər.

Genişləndirilmiş hücum səthi: Lokal serverdən fərqli olaraq, bulud infrastrukturu internetə açıqdır və bu da onu DDoS hücumları və kobud güc hücumları üçün daimi hədəfə çevirir.

Ortaq məsuliyyət: Bulud təhlükəsizliyi həmişə birgə səydir. Provayder öz infrastrukturunu qorumaqdan məsuldur, istifadəçi isə həmin infrastruktur daxilində təhlükəsizliyin konfiqurasiyasından və giriş hüquqlarının idarə olunmasından məsuldur.Unutmaq olmaz ki, buluda etibar etmək istifadə şərtlərini diqqətlə nəzərdən keçirməyi və əsas kiber gigiyena təcrübələrinə riayət etməyi tələb edir.

Yerli süni intellekt təhlükəsizlik və məxfiliyi əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır, çünki məlumatlar heç vaxt cihazınızdan çıxmır və ya üçüncü tərəf serverlərinə ötürülmür. Bununla belə, “tam təhlükəsizlik” anlayışı nisbidir və onun məhdudiyyətlərini anlamaq vacibdir:

Təhlükəsizlik üstünlükləri:

Məlumat ötürülməsi yoxdur: Şəbəkə üzərindən ötürülmə zamanı məlumatın ələ keçirilməsi riski sıfıra endirilir.

Təchizatçı müstəqilliyi: Məlumatlarınız sizin xəbəriniz olmadan qlobal modelləri öyrətmək üçün istifadə edilə bilməz.

Oflayn iş: Sistemə giriş perimetri üzərində tam nəzarətiniz var.

Qalıq risklər:

Avadanlıq Təhlükəsizliyi:

Cihazınız təhlükəyə məruz qalıbsa (viruslar, arxa qapılar, təcavüzkar tərəfindən fiziki giriş), yerli süni intellekt birbaşa sürücüdən məlumatların oğurlanmasından qorunmayacaq.

Proqram təminatının zəiflikləri: Süni intellekt (interfeyslər, kitabxanalar) işlətmək üçün istifadə olunan proqram təminatının özünəməxsus zəiflikləri ola bilər.

İnsan amili: Giriş hüquqlarının parametrlərindəki səhvlər və ya təhlükəsiz olmayan idarəetmə metodlarının istifadəsi sistemi həssas hala gətirə bilər.

Beləliklə, yerli süni intellekt məxfiliyin qorunması üçün güclü bir vasitədir, lakin cihazın özünün qorunmasını və rəqəmsal gigiyenanın qorunmasını əhatə edən hərtərəfli kibertəhlükəsizlik sisteminin bir hissəsi olmalıdır…

Hazırladı: Nihad Əbilli və Sİ

Bu materiallar Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələsdirdiyi #YYSİB – Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyin “Süni İntellekt və Sintetik Zəka” adlı kreativ-innovativ layihə çərçivəsində hazırlanaraq yayımlanır.

#AzərbaycanRespublikasıQeyriHökumətTəşkilatlarınaDövlətDəstəyiAgentliyi#YYSİB#YeniYazarlarvəSənətçilərİctimaiBirliyi#Layihə#QHTAgentliyi#Süniİntellekt#SintetikZəka#Sİ#İA