Süni İntellekt və Sintetik Zəka. İkinci veriliş. Aydın Xan Əbilov və Hacıbəy Heydərli. Video

Layihənin ikinci TV verilişini təqdim edirik. Bu keçiddən bəhrələnərək baxa bilərsiz:

https://www.youtube.com/live/50ir86VRDrU

Ölkəmizin tanınmış informasiya/xəbər saytı və İnternet TV portalı sayılan sia. az – Səs TV studiyasında çəkilən verilişdə YYSİB-nin layihəsi haqqında, eləcə də Süni İntellektin müsbət və mənfi tərəfləri barəsində geniş məlumatlar verilib.

İkinci verilişin aparıcısı, layihə rəhbəri: Aydın Xan Əbilov, Vətəndaş Cəmiyyəti Alyansının rəhbəri, Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, Prezident təqaüdçüsü, yazıçı-kulturoloq, kitabxana. net – Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual-Elektron Kitabxananın direktoru, “Ədəbiyyat qəzeti”nin/saytının şöbə redaktoru, yenimedia. net portalının baş redaktoru, yenimediatv. az – sosial-analitik İnternet TV-nin təsisçisi.

Qonaq-ekspert: Hacıbəy Heydərli – Azxəbər informasiya portalının baş redaktoru, Mətbuat Şurası Sosial Media istifadəçiləri ilə əlaqələr Komissiyasının sədri.

Bu videoda ekspert Hacıbəy Heydərli süni intellektin mediada və sosial şəbəkələrdə tətbiqi, onun gətirdiyi imkanlar və yaratdığı əsas təhlükələr barədə geniş məlumat verir (2:32).

Çıxışdan irəli gələn əsas məqamlar aşağıdakı kimidir: Süni İntellektin Müsbət Tərəfləri və Media üçün İmkanları

• İş prosesinin asanlaşması: Süni intellekt alətləri vasitəsilə korrektor, redaktor və foto/video montajçıların işləri sürətlənir (13:13).
• Avtomatlaşdırma: Sosial şəbəkələrdə xəbərlərin planlaşdırılması (zamanlanması) və kontentlərin avtomatik hazırlanması SMM menecerlərinə olan ehtiyacı azaldır (28:55).
• Virtual aparıcılar: Ekspert öz portallarında “Süniyyə” adlı virtual xəbər aparıcısından istifadə etdiklərini və verilən tapşırığa uyğun olaraq onun ən peşəkar aparıcıdan belə daha emosional və səmimi çıxış edə bildiyini qeyd edir (13:20).
• İnformasiyaya sürətli çıxış: İnternet və naviqasiya alətləri (məsələn, rəqəmsal xəritələr) sayəsində insanlar dünyanın istənilən yerində real ünsiyyətə ehtiyac duymadan restoran, yol və digər məlumatları anında tapa bilirlər (8:26).

Süni İntellektin Yaratdığı Təhdidlər və Mənfi Tərəfləri

• İnsanların tənbəlləşməsi və kütləşməsi: Süni intellekt hər şeyi hazır təqdim etdiyi üçün insanlarda (xüsusən yeni gələn alfa nəslində) müstəqil düşünmə, fikir ifadə etmə və təfəkkür qabiliyyəti zəifləyir (5:50).
• Sosial assosiallaşma: İnsanların bir-birinə və real ünsiyyətə ehtiyacı minimuma enir (7:12). Hətta insanların öz intim və emosional dünyalarını süni intellektə həvalə edərək, ona aşiq olması kimi psixoloji asılılıqlar yaranır (37:53).
• Dezinformasiya və “Deepfake”: Sosial şəbəkələrdə süni intellekt vasitəsilə hazırlanan saxta videolar, şəkillər və dezinformasiyalar sürətlə yayılır (3:51). Ekspert cəmiyyətin 50%-dən çoxunun bu cür saxta materiallara asanlıqla inandığını vurğulayır (23:06).
• Alqoritmlərin sərtliyi və səhvləri: Böyük platformalarda (Meta, Instagram, TikTok) moderatorların süni intellektlə əvəzlənməsi kütləvi bloklanmalara səbəb olur (24:53). Süni intellekt cümlənin omonim mənasını və ya kontekstini (məsələn, ictimai şəxsin xəbər məqsədilə paylaşılmasını) anlamadan səhifələri əsassız yerə bloka atır (26:25).
• Rəqəmsal uçurum: Gələcəkdə süni intellekt alətlərini idarə edən kiçik bir savadlı azlıqla (məsələn, 100-200 min nəfər), texnologiyadan yalnız kor-koranə istifadə edən milyardlarla insan arasında kəskin idarəetmə uçurumu yaranacaq (13:26).

Hüquqi Məsuliyyət və Media Savadlılığı

• İnsanların şəxsi razılığı olmadan onların görüntülərindən istifadə edilməsi və süni intellektlə saxta videoların yaradılması Azərbaycanda artıq ciddi hüquqi məsuliyyət (həbsə qədər cəza) yaradır (33:22).
• Sosial şəbəkələrdə yayılan hər bir məlumata şübhə ilə yanaşmaq və mütləq rəsmi mənbələrdən təsdiqini gözləmək (media savadlılığı) zəruridir (23:39).

Bu videoda (“Süni İntellekt və Sintetik Zəka” verilişindən) aparıcı Aydın Xan Əbilov ekspert Hacıbəy Heydərli ilə süni intellektin (Sİ) müasir cəmiyyətə, mediaya və gənclərə təsirini müzakirə edir.

Əsas müzakirə mövzuları:

Süni intellektin düşüncəyə təsiri:

İştirakçılar qeyd edirlər ki, süni intellekt insanları tənqidi düşüncə baxımından “daha ​​tənbəl” edir, çünki artıq müstəqil düşüncə olmadan cavabları əldə etmək asandır (05:49-06:46).

Media və Jurnalistika: Medianın transformasiyası, ənənəvi formatlardan uzaqlaşma və kontent yaradılmasında süni intellektdən istifadə məsələlərini müzakirə edir. Ekspert saxta xəbərlər və dərin saxtakarlıqlarla mübarizədə media savadlılığının vacibliyini vurğulayır. (03:48-04:28,29:53-30:44).

Sosial risklər:

Süni intellektdən təhqiramiz məzmun yaratmaq və ya dezinformasiya yaymaq üçün istifadəyə görə hüquqi məsuliyyətlə bağlı suallar qaldırılır (33:28-34:10).

Təhsil və Gələcək:

İştirakçılar süni intellektin qaçılmaz olaraq təhsil sisteminin bir hissəsinə çevriləcəyi ilə razılaşırlar, lakin gənclərin tənqidi düşünmə qabiliyyətini qoruyub saxlamaları və sadəcə “virtual manqurt” olmamaları vacibdir (15:54-17:57).

Uyğunlaşma:

Ekspert gəncləri süni intellekt və proqramlaşdırmanı fəal şəkildə öyrənməyə təşviq edir, çünki bu, müasir dünyada rəqabət qabiliyyəti üçün zəruri bir bacarıq halına gəlir (42:39-43:28).

Müzakirə nəticəsində süni intellekt inkişafını görməzdən gəlməyin mənasız olduğu və təhlükəsizlik məsələlərində ayıq-sayıq qalaraq ölkənin inkişafı üçün potensialını maksimum dərəcədə artırmaq vacib olduğu qənaətinə gəlinir.

Panel iştirakçılarının fikrincə, süni intellekt insanın idrak qabiliyyətlərinə qarışıq təsir göstərir. Natiqlər qeyd ediblər ki, ChatGPT kimi süni intellekt vasitələrindən istifadə zehni tənbəlliyə və müstəqil düşünmə qabiliyyətinin azalmasına səbəb ola bilər.05:49-05:57).

Ekspertin sözlərinə görə, süni intellekt bir neçə saniyə ərzində hazır cavablar təqdim etdiyindən, insanlar getdikcə məlumatları təhlil etmək və ya öz fikirlərini formalaşdırmaq ehtiyacını hiss edirlər (06:18-06:24).

Bu, gələcək nəsillərin yalnız maşın məlumatlarının emalı məhsullarına etibar etməklə dərin tənqidi düşünmə bacarıqlarını itirmə riskini yaradır (06:26-06:58).

Ekspert Hacıbəy Heydərlinin sözlərinə görə, süni intellektin (Sİ) jurnalistika və mediaya təsiri fundamental və ikiqatdır:İşin optimallaşdırılması və sadələşdirilməsi: Süni intellekt bir çox prosesi avtomatlaşdırmağa imkan verir: mətn yazmaqdan və korrektə etməkdən vizual məzmun, videolar və hətta xəbər aparıcıları yaratmağa qədər (28:46-29:16).

Bu, jurnalistlərin işini əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır və peşə anlayışını dəyişdirir, “küçə jurnalistikası”nı “ofis jurnalistikası”na çevirir (30:04-30:42).Keyfiyyət və etika məsələsi: Ekspert qeyd edir ki, süni intellektdən geniş istifadə keyfiyyətli jurnalistika ilə qeyri-etik məzmun arasındakı sərhədləri silir. Bu, müəllif hüquqları və başqalarının materiallarının mənsubiyyəti olmadan istifadəsi ilə bağlı ciddi problemlər yaradır. (30:45-31:23).

Dezinformasiya təhlükəsi: Süni intellekt saxta xəbərlər və dərin saxtakarlıqlar yaratmaq üçün fəal şəkildə istifadə olunur (32:30-32:40).

Bu, auditoriyanın etibarına təhlükə yaradır və bu da cəmiyyətdən yüksək media savadlılığı tələb edir (03:48-04:31).

Format transformasiyası:

Ənənəvi mediadan (qəzetlər, veb saytlar) uzaqlaşaraq süni intellektlə sosial media alqoritmlərinin ehtiyaclarına uyğunlaşdırıla bilən məzmuna keçid var (38:43-42:20).

Ekspert vurğulayır ki, bütün risklərə baxmayaraq, süni intellektlə mübarizə mənasızdır – media sənayesi bu dəyişikliklərə uyğunlaşmalı və süni intellektdən informasiya təhlükəsizliyinin qorunması və inkişaf etdirilməsi üçün bir vasitə kimi istifadə etməyi öyrənməlidir (20:29-21:49).

Süni intellekt (Sİ) dövrünə hazırlaşmaq yeni alətlərə yiyələnməyi və unikal insan keyfiyyətlərini inkişaf etdirməyi tələb edir. Sİ sadəcə işi dəyişdirmir; problem həllinə yanaşma tərzimizi də dəyişdirir.

Yeni reallığa necə uyğunlaşmaq olar:

Süni intellekt alətlərinə yiyələnmək:

Generativ süni intellekt və sürətli mühəndisliyin əsaslarını öyrənməklə başlayın. Neyron şəbəkəsinə tapşırıqları necə düzgün təyin etməyi (tapşırıqların həvalə edilməsini) bilmək, axtarış motorundan və ya Office proqramlarından istifadə etməyə bənzər şəkildə əsas bacarıqlara çevrilir.

Tənqidi düşüncəni inkişaf etdirin: Məzmunun avtomatik olaraq yaradıldığı bir dünyada məlumatın keyfiyyətini, etibarlılığını və etikasını qiymətləndirmək bacarığı çox vacibdir. Düzgün suallar verməyi və faktları yoxlamağı öyrənin.

Yumşaq bacarıqlarınızı gücləndirin:

Emosional intellekt, yaradıcılıq, strateji düşüncə və empatiya süni intellektin hələ tam əvəz edə bilmədiyi bacarıqlardır. Onlar sizi əvəzolunmaz mütəxəssisə çevirir.

Ömürlük öyrənmə: Texnologiya sürətlə dəyişir.

Əsas strategiyanız daim yenidən təlim keçmək və süni intellekt tərəfindən təklif olunan yeni imkanlarla təcrübə aparmaqdır.

Strateji yanaşma: Süni intellektlə əvəz etməyə çalışmaq əvəzinə, ondan gündəlik tapşırıqları sadələşdirmək üçün istifadə etməyi öyrənin – məsələn, məlumat toplamaq, sənədlər hazırlamaq və ya layihə hazırlamaq – yaradıcı və strateji tapşırıqlar üçün vaxt ayırın.

Videoda ekspert Hacıbəy Heydərli və aparıcı Aydın Xan Əbilov süni intellektin inkişafı ilə əlaqəli aşağıdakı əsas riskləri vurğulayırlar:Tənqidi düşüncənin deqradasiyası: Süni intellekt insanları “tənbəl” edir, çünki onlar neyron şəbəkələrindən hazır cavablara güvənərək müstəqil düşünməyi və məlumat axtarmağı dayandırırlar (05:49-06:46).

Dezinformasiya və saxta xəbərlər təhlükəsi: Süni intellekt dərin saxtakarlıqlar yaratmaq və yalan xəbərlər yaymaq üçün fəal şəkildə istifadə olunur ki, bu da cəmiyyətdən yüksək səviyyədə media savadlılığı tələb edir (03:48-04:31,23:06-24:13).

Sosial Təcrid: Süni intellekt alətlərinə (çatbotlar da daxil olmaqla) həddindən artıq etibar insanları real həyatdan və “canlı” ünsiyyətdən uzaqlaşdırır ki, bu da asosiallığa səbəb ola bilər (07:09-07:39,37:56-38:22).

Etik və hüquqi məsələlər: Süni intellektdən istifadə çox vaxt müəllif hüquqlarının pozulması, plagiat və qeyri-etik və ya təhqiramiz məzmunun yaradılması ilə əlaqələndirilir ki, bu da ciddi hüquqi tənzimləmə tələb edir (31:09-31:23,33:28-34:10).

İnformasiya təhlükəsizliyi zəifliyi: Süni intellekt informasiya müharibələrində bir vasitəyə çevrilə bilər və dövlət təhlükəsizliyinə təhdid yarada bilər (21:09-21:49).

2026-cı ildə süni intellekti (Sİ) öyrənmək, məqsədlərinizdən asılı olaraq üç əsas mərhələyə bölünə bilən bir səyahətdir. Sadəcə məhsuldarlıq vasitələrindən istifadə etmək istədiyinizi, yoxsa Sİ sistem inkişaf etdiricisi olmağı planlaşdırdığınızı anlamaq vacibdir Tövsiyə olunan öyrənmə yolu:Alətlərə yiyələnmək (Əsas səviyyə):Müasir dil modellərinin (LLM) necə işlədiyini anlamaqla başlayın.Sürətli mühəndisliyin əsaslarını öyrənin : yüksək keyfiyyətli nəticələr əldə etmək üçün neyron şəbəkələrinə tapşırıqları necə düzgün təyin etmək olar.Süni intellektinizi gündəlik və ya iş rejiminizə (mətn, kod, vizuallaşdırma ilə işləmək) inteqrasiya etməyə çalışın.Tətbiqi sahədə immersiya:Əgər süni intellektdən biznes problemlərinə və ya məlumatlara istifadə etmək istəyirsinizsə, kitabxanalar və çərçivələrlə işləməyin əsaslarını öyrənin (məsələn, Qucaqlaşma Üzü).Süni intellektlə verilənlər bazaları arasında necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu anlayın.Texniki Təlim (Mühəndislik):Əgər məqsədiniz öz süni intellekt sistemlərinizi qurmaqdırsa, Python proqramlaşdırma dilinin əsas bilikləri sənaye standartı olaraq qalır.Fundamental riyaziyyatı (xətti cəbr, statistika) öyrənin, amma motivasiyanı itirməmək üçün praktik problemlər yarandıqca tədricən edin.2026-cı ildə başlamaq üçün faydalı pulsuz mənbələr:Süni intellekt elementləri: Mürəkkəb riyaziyyat olmadan süni intellekt haqqında fundamental anlayış təmin edən yeni başlayanlar üçün əla bir kurs.Google Süni İntellekt / Google ilə Böyü: Həm əsasları, həm də praktik alətləri əhatə edən geniş resurslar və kurslar.Antropik Akademiya (Klod 101): Sürətli mühəndisliyi öyrənmək və müasir modellərlə necə işləməyi anlamaq üçün yaxşı bir mənbə.Stepik (rus dilində kurslar): Maşın öyrənməsi sahəsinə rahat şəkildə daxil olmağınıza kömək edən ixtisaslaşmış giriş kurslarına (məsələn, MIPT-dən) baxın.Vacib məsləhət: 2026-cı ildə hər şeyi birdən öyrənməyə çalışmayın. Bir konkret tapşırıq seçin (məsələn, çatbot və ya mətn təhlili yaratmaq) və təcrübə ilə yanaşı nəzəriyyəni də öyrənin – bu yolla ən əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edəcəksiniz.Videoda natiqlər süni intellektin inkişafı ilə əlaqəli bir neçə əsas riski vurğulayırlar:Dezinformasiya və dərin saxtakarlıqlar: Süni intellekt inandırıcı saxta video və audiolar yarada bilər və bu da informasiya təhlükəsizliyinə və insanların etibarına təhdid yaradır (3:51-3:58,23:06-23:29).

Tövsiyə olunan öyrənmə yolu:

Alətlərə yiyələnmək

(Əsas səviyyə):

Müasir dil modellərinin (LLM) necə işlədiyini anlamaqla başlayın.

Sürətli mühəndisliyin əsaslarını öyrənin: yüksək keyfiyyətli nəticələr əldə etmək üçün neyron şəbəkələrinə tapşırıqları necə düzgün təyin etmək olar.Süni intellektinizi gündəlik və ya iş rejiminizə (mətn, kod, vizuallaşdırma ilə işləmək) inteqrasiya etməyə çalışın.

Tətbiqi sahədə immersiya:Əgər süni intellektdən biznes problemlərinə və ya məlumatlara istifadə etmək istəyirsinizsə, kitabxanalar və çərçivələrlə işləməyin əsaslarını öyrənin (məsələn, Qucaqlaşma Üzü).

Süni intellektlə verilənlər bazaları arasında necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu anlayın.

Texniki Təlim (Mühəndislik):

Əgər məqsədiniz öz süni intellekt sistemlərinizi qurmaqdırsa, Python proqramlaşdırma dilinin əsas bilikləri sənaye standartı olaraq qalır.Fundamental riyaziyyatı (xətti cəbr, statistika) öyrənin, amma motivasiyanı itirməmək üçün praktik problemlər yarandıqca tədricən edin.

2026-cı ildə başlamaq üçün faydalı pulsuz mənbələr:

Süni intellekt elementləri:

Mürəkkəb riyaziyyat olmadan süni intellekt haqqında fundamental anlayış təmin edən yeni başlayanlar üçün əla bir kurs.

Süni İntellekt / Google ilə Böyü: Həm əsasları, həm də praktik alətləri əhatə edən geniş resurslar və kurslar.

Antropik Akademiya (Klod 101): Sürətli mühəndisliyi öyrənmək və müasir modellərlə necə işləməyi anlamaq üçün yaxşı bir mənbə.

Stepik (rus dilində kurslar): Maşın öyrənməsi sahəsinə rahat şəkildə daxil olmağınıza kömək edən ixtisaslaşmış giriş kurslarına (məsələn, MIPT-dən) baxın.

Vacib məsləhət: 2026-cı ildə hər şeyi birdən öyrənməyə çalışmayın. Bir konkret tapşırıq seçin (məsələn, çatbot və ya mətn təhlili yaratmaq) və təcrübə ilə yanaşı nəzəriyyəni də öyrənin – bu yolla ən əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edəcəksiniz.

Videoda natiqlər süni intellektin inkişafı ilə əlaqəli bir neçə əsas riski vurğulayırlar:

Dezinformasiya və dərin saxtakarlıqlar: Süni intellekt inandırıcı saxta video və audiolar yarada bilər və bu da informasiya təhlükəsizliyinə və insanların etibarına təhdid yaradır (3:51-3:58,23:06-23:29).

Koqnitiv qabiliyyətlərin azalması: Süni intellekt vasitələrindən həddindən artıq istifadə insanları intellektual cəhətdən “tənbəl” edir və müstəqil düşünmə və təhlil ehtiyacını azaldır (5:50-6:24,12:12-12:46).

Sosial Təcrid: Texnologiya, üz-üzə təması proqramlarla qarşılıqlı əlaqə ilə əvəz etməklə insanların real həyatdakı qarşılıqlı əlaqələrindən uzaqlaşmasına kömək edə bilər (7:11-7:20,12:44-12:46).

Təhlükəsizlik və Etik Təhdidlər: Qeyri-etik məzmunun yaradılması və ya süni intellektdən insanların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün istifadə edilməsi potensialı ciddi hüquqi və mənəvi çətinliklər yaradır (33:07-33:42).

Videoda ekspertlər ictimai media savadlılığının artırılmasının dezinformasiya və dərin saxtakarlıqlardan qorunmağın əsas üsulu olduğunu vurğulayırlar. Məruzəçilər aşağıdakı aspektləri vurğulayırlar:

Məlumata tənqidi yanaşın: Həmişə rəsmi mənbələri axtarın və məlumatı sosial mediada paylaşmazdan əvvəl onun dəqiqliyini yoxlayın (23:45-24:32).

İmmunitetin qurulması: 44 günlük Vətən Müharibəsi təcrübəsi sayəsində Azərbaycan cəmiyyəti artıq saxta xəbərlərə qarşı müəyyən bir “immunitet” inkişaf etdirib, çünki insanlar mənbələri ikiqat yoxlamağa öyrəşiblər (24:20-24:32).

Təhsilin Rolu: Media savadlılığı layihələrinin həyata keçirilməsi cəmiyyətə həqiqəti yalandan daha yaxşı ayırd etməyə, eləcə də zəif redaktə və ya süni intellekt tərəfindən yaradılan şəkillərin əlamətlərini müəyyən etməyə kömək edir (4:08-4:28).

Hüquqi məsuliyyət: Azərbaycan yalan məlumatların yayılması və şəxsin razılığı olmadan dərin saxtakarlıqlardan istifadə üçün hüquqi məsuliyyət müəyyən edən qanunvericilik dəyişiklikləri qəbul edib ki, bu da həm də çəkindirici amil rolunu oynayır (33:28-33:42;34:52-35:28).

Videoda mütəxəssislər rəsmi məlumat mənbələrinin yoxlanılmasının rəqəmsal dövrdə vacib bir müdafiə vasitəsi olduğunu vurğulayırlar. Burada süni intellekt imkanları olduqca inandırıcı dərin saxtakarlıqlar və dezinformasiyalar yaratmağa imkan verir (3:48-4:28,23:04-23:45).

Bunun niyə vacib olduğu budur:Vizual orijinallıq artıq zəmanət deyil: Müasir neyron şəbəkələri real görünən foto və videolar yarada bilər. Reputasiyaya və fakt yoxlama standartlarına malik rəsmi mənbələr etibarlılığın “lövbəri” olaraq qalır (23:04-24:35).

Manipulyasiya ilə mübarizə: Dezinformasiya tez-tez istifadəçiləri dərhal məzmunu paylaşmağa məcbur etmək üçün güclü emosiyalar (qorxu, qəzəb) oyatmağa yönəldilir. Məzmunun rəsmi kanallar vasitəsilə yoxlanılması emosiyaların sakitləşməsinə və faktların rasional qiymətləndirilməsinə imkan verir.24:03-24:28).

Qurulması: Ekspertin qeyd etdiyi kimi, 44 günlük Vətən Müharibəsi zamanı qazanılan təcrübə sayəsində cəmiyyət bir növ “informasiya toxunulmazlığı” inkişaf etdirir. İnsanlar “Rəsmi mənbə nədir?” deyə soruşmağa başlayırlar və bu, saxta xəbərlərin yayılmasına qarşı təsirli bir maneəyə çevrilir.24:16-24:32).

Hüquqi Məsuliyyət: Uydurma, böhtan xarakterli məzmunun yayılmasının hüquqi məsuliyyət daşıdığını bilmək media istifadəçilərini də intizam məsuliyyətinə cəlb edir (33:28-35:28).

Mütəxəssislər media savadlılığının sadəcə bir bacarıq deyil, müasir dünyada yaşamaq üçün zəruri şərt olduğu ilə razılaşırlar . Həqiqi məlumatları süni intellekt tərəfindən yaradılan “saxta” məlumatlardan ayırd etmək bacarığı tənqidi düşüncə tələb edir ki, bu da erkən yaşlardan inkişaf etdirilməlidir.

Videoda natiqlər qeyd edirlər ki, süni intellekt insanları daha tənbəl edir, çünki o, dərin düşüncə və informasiyanın müstəqil təhlilinə olan ehtiyacı aradan qaldırır . Cavab tapmaq və ya problemləri həll etmək üçün səy göstərmək əvəzinə, insanlar çatbotlar kimi hazır alətlərə güvənirlər ki, bu da zamanla tənqidi düşüncə bacarıqlarının itirilməsinə səbəb olur. (05:50-06:24,12:12-12:46).

Media savadlılığı və süni intellekt inkişaflarının yaratdığı dezinformasiyadan qorunma kontekstində tənqidi düşüncə sadəcə şübhə deyil, məlumatı şüurlu şəkildə emal etmək üçün sistemli bir bacarıqdır. Bu, insana nəticə çıxarmazdan və ya paylaşmazdan əvvəl məzmunu təhlil etməyə imkan verən “intellektual filtr”dir.

Media məkanında tənqidi düşüncəyə nələr daxildir:

Faktı Rəydən Fərqləndirmək: Xəbərləri təhlil edərkən obyektiv məlumatları subyektiv qiymətləndirmələrdən, emosiyalardan və ya fikirlərdən ayırmaq bacarığı çox vacibdir.Mənbələrin Yoxlanılması: Orijinal məlumat mənbəyini tapmaq. Tənqidi düşüncəli insan həmişə “Bunu kim dərc edib?”, “Bu mənbə nə dərəcədə etibarlıdır?” və “Rəsmi və ya müstəqil mənbələrdən hər hansı bir təsdiq varmı?” suallarını verəcək.Manipulyasiya Aşkarlanması: Media və süni intellekt alqoritmlərinin istifadəçiləri impulsiv hərəkətlər etməyə (məsələn, linkə klikləmək və ya paylaşım etmək) məcbur etmək üçün emosiyaları (qorxu, qəzəb, həyəcan) necə manipulyasiya edə biləcəyini anlamaq.

Çoxölçülü perspektiv: Bir məsələyə birdən çox perspektivdən baxmaq, alternativ baxış bucaqlarını araşdırmaq və obyektiv qiymətləndirməyə mane ola biləcək öz idrak qərəzlərini tanımaq bacarığı.Süni intellekt təhdidləri ilə mübarizədə rol:Deepfake və yaradılan məzmunun meydana gəlməsi ilə tənqidi düşüncə “informasiya toxunulmazlığının” açarına çevrilir . Bu, kömək edir:Reaksiyanızı yavaşlatın: “Sensasiyalı” məzmun təsdiqlənməmişdən əvvəl paylaşmaq istəyindən çəkinin.

Uyğunsuzluqları müəyyən edin: Vizual və mətn məzmununu məntiqi səhvlər, qeyri-təbii artefaktlar (video halında) və ya şübhəli kontekstlər üçün təhlil edin.Alqoritmlərin təsirindən xəbərdar olun: Sosial medianın bizə üstünlüklərə əsaslanan məzmun göstərdiyini və bunun əks-səda kameraları yaratdığını başa düşün və şüurlu şəkildə onlardan kənarda məlumat axtarın.

Beləliklə, süni intellekt dövründə tənqidi düşüncə sadəcə nəzəri bir bacarıq deyil, həm də reallığı necə qəbul etdiyimiz üzərində nəzarəti saxlamağa kömək edən praktik bir təhlükəsizlik strategiyasıdır.

Videoda natiqlər süni intellektin insan təfəkkürünün inkişafına təsiri ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə edirlər:

Koqnitiv bacarıqların azalması:

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, süni intellekt alətlərinə həddindən artıq etibar insanları intellektual cəhətdən “tənbəl” edir, çünki artıq müstəqil şəkildə məlumat axtarmağa və problemləri dərindən təhlil etməyə ehtiyac duymurlar (05:50-06:24).

Tənqidi düşüncə bacarıqlarının itirilməsi: Süni intellekt tərəfindən yaradılan əvvəlcədən müəyyən edilmiş cavablar istifadəçiləri müstəqil düşüncə təcrübəsindən məhrum edir ki, bu da gələcək nəsillərin öz fikirlərini ifadə etmək qabiliyyətinin azalmasına səbəb ola bilər (06:35-07:01).

Təhsil üçün çağırış: Natiqlər insanların müstəqil öyrənməyə qadir olmayan “virtual mankurt”lara çevrilməsinin qarşısını almaq üçün məktəblərdə təhsilə düzgün yanaşmanın vacibliyini vurğulayırlar (17:49-17:57).

Videoda mütəxəssislər bir neçə səbəbə görə süni intellekt bacarıqlarına yiyələnməyin müasir dünyada yaşamaq və rəqabət qabiliyyəti üçün vacib olduğunu vurğulayırlar:İnteqrasiyanın Qaçılmazlığı: Məruzəçilər qeyd edirlər ki, süni intellekt artıq həyatın bütün sahələrinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib və bu prosesi görməzdən gəlmək cəhdləri yalnız sosial təcridə səbəb olacaq. Yeni vasitələrdən istifadə etməyi öyrənməyən insanlar “arzuolunmaz” olmaq riski ilə üzləşirlər.41:27-42:07).

İntellektual deqradasiyadan qorunma: Süni intellektin necə işlədiyini anlamaq, onun istifadəsinə şüurlu yanaşmağa kömək edir, hazır cavablardan tamamilə asılı olmaqdan və müstəqil təhlil bacarığını itirməkdən qoruyur (05:50-06:24,43:10-43:28).

Media Savadlılığı və Təhlükəsizliyi: Süni intellekt təlimi informasiya toxunulmazlığının inkişafı üçün vacibdir. Deepfake-lərin necə yaradıldığını və dezinformasiyanın necə yayıldığını anlamaq istifadəçilərə məzmunu tənqidi şəkildə qiymətləndirməyə və manipulyasiya qurbanı olmaqdan çəkinməyə imkan verir.04:08-04:31,23:45-24:32).

Yeni imkanların inkişaf etdirilməsi: Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, süni intellekt alətlərini (məsələn, proqramlaşdırma və ya məzmun yaratmaq üçün) mənimsəyənlər əhəmiyyətli uğurlar qazana və potensiallarını reallaşdıra bilərlər, texnologiyadan passiv istifadə isə düşünmə bacarıqlarının itirilməsinə səbəb olur (36:12-37:01,42:47-43:00).

Süni intellektin (Sİ) inkişafı təhsilə yanaşmaların kökündən yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu videoda mütəxəssislər təhsil sisteminin uyğunlaşdırılması üçün aşağıdakı əsas sahələri vurğulayırlar:

Bilik toplamaqdan bacarıq inkişafına keçid: Süni intellekt məlumatlara ani giriş təmin etdikcə, sadəcə faktları əzbərləməyin dəyəri azalır. Tənqidi düşüncə və məlumatların təhlili bacarıqlarını öyrənmək daha vacib hala gəlir.4:48-5:24).

Süni intellekt savadlılığının tətbiqi: Mütəxəssislər məktəbdən süni intellekt prinsiplərinin öyrənilməsinin vacibliyində israr edirlər (16:53-17:15). Tələbələrin alqoritmlərin passiv istehlakçısına çevrilməmək üçün onların necə işlədiyini başa düşmələri vacibdir.”

Koqnitiv tənbəllik”lə mübarizə: Süni intellekt insanları müstəqil düşünmək motivasiyasından məhrum edə bilər (5:49-6:01)

Koqnitiv geriləmənin qarşısını almaq üçün təhsil, sadəcə neyron şəbəkələrinə həvalə etmək əvəzinə, şəxsi iştirak tələb edən problemlərin fəal şəkildə həllinə yönəlməlidir (6:46-7:01).

İnformasiya toxunulmazlığının yaradılması: Təlim mənbələrin yoxlanılması təcrübəsini əhatə etməlidir. Deepfake və dezinformasiya hallarının geniş yayıldığı bir vaxtda tələbələrə “Bu məlumat haradan gəlir?” sualını verməyi öyrətmək vacibdir. (24:03-24:32).

Ömürlük təhsil: Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, peşə artıq sabit bir şey deyil. Təhsil fərdlərin geridə qalmaması üçün yeni texnoloji reallıqlara davamlı uyğunlaşmaq istəyini aşılamalıdır. (41:21-42:07).

Müasir rəqəmsal dövrdə neyron şəbəkələrinin necə işlədiyini anlamaq vacib bir bacarıq halına gəlir. Bu bilik bizə texnologiyanın passiv istehlakçısından şüurlu istifadəçiyə çevrilməyə kömək edir. Səbəbləri bunlardır:

Qarşılıqlı təsirin səmərəliliyi: Neyron şəbəkəsinin səmərəliliyi birbaşa qarşıda duran tapşırığın keyfiyyətindən asılıdır. Əsas prinsipləri (məsələn, modelin məlumatları necə emal etdiyini və niyə səhv edə biləcəyini) anlamaqla insan daha dəqiq sorğular (istinadlar) formalaşdırmağı öyrənir və daha yüksək keyfiyyətli nəticələr əldə edir.

Tənqidi Düşüncə: Neyron şəbəkəsinin “zəka” deyil, ehtimallar üzərində işləyən mürəkkəb riyazi model olduğunu anlamaq vacibdir. Bunu anlamaq, sistemin dediyi hər sözə kor-koranə etibar etmək əvəzinə, süni intellekt reaksiyalarını tənqidi şəkildə qiymətləndirməyə, mümkün halüsinasiyaları (səhvləri) müəyyən etməyə və faktları yoxlamağa kömək edir.

İmkanları və məhdudiyyətləri anlamaq: Neyron şəbəkələrinin əsaslarını anlamaq, hansı tapşırıqların süni intellektə ən yaxşı həvalə edildiyini (məsələn, adi məlumatların emalı və ya qaralama yaratmaq) və hansılarının yalnız insan iştirakı, empatiya və etik mühakimə tələb etdiyini daha yaxşı başa düşməyə imkan verir.

Əmək bazarına uyğunlaşma: Süni intellekt bir çox peşəni dəyişdirdikcə, “Süni intellekt savadlılığı” rəqabət üstünlüyünə çevrilir. Texnologiyanı anlamaq işçilərə yeni alətləri daha tez mənimsəməyə və onları peşəkar işlərinə inteqrasiya etməyə imkan verir.

İnformasiya Təhlükəsizliyi: Neyron şəbəkələrinin necə inandırıcı məzmun (deepfakes, mətn, audio) yarada biləcəyini anlamaq istifadəçilərə daha diqqətli olmağa və onlayn dezinformasiya və manipulyasiyadan qorunmağa kömək edir.

Bu materiallar Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələşdirdiyi, #YYSİB – Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyin “Süni İntellekt və Sintetik Zəka” adlı kreativ-innovativ layihə çərçivəsində hazırlanaraq yayımlanır.

#AzərbaycanRespublikasıQeyriHökumətTəşkilatlarınaDövlətDəstəyiAgentliyi #YYSİB #YeniYazarlarvəSənətçilərİctimaiBirliyi #Layihə #QHTAgentliyi #Süniİntellekt #SintetikZəka #Sİ #İA