“Azəri” ifadəsinə qarşı həssaslıq: Zəruri, yoxsa yersiz reaksiyalar? YYSİB-nin sədr müavini, sosial və ailə məsələləri üzrə ekspert Ramal Əliyev mülahizələri

Son illərdə, xüsusilə də sosial mediada və ictimai müzakirələrdə bir tendensiya müşahidə olunur: Türkiyədəki insanlar azərbaycanlılara “azəri” deyəndə, bəzilərimiz bundan narazılıq edir, dərhal irad bildirir, “biz azəri deyilik, azərbaycanlı türkük” deməklə reaksiyasını ortaya qoyur. Bu reaksiyanın kökündə nə dayanır? Doğrudanmı bu irad əsaslıdır, yoxsa bu, sadəcə emosional bir həssaslıqdan ibarətdir?

Terminologiya və real güzgü

Əvvəlcə onu aydın şəkildə dərk etməliyik ki, “azəri” termini heç də aşağılayıcı, yaxud kiminsə milli kimliyini inkar edən bir anlayış deyil. Bu, sadəcə olaraq coğrafi mənşəyə işarə edən bir ifadədir. Necə ki, Türkiyədə yaşayanlara “türkiyəli”, Fransada yaşayanlara “fransalı”, Rusiyada yaşayanlara “rusiyalı” deyilə bilir, eləcə də “azəri” sözü də “Azərbaycan ərazisində yaşayan insan” mənasında işlədilə bilər.

Burada mühüm olan fərq budur: “Azəri” termini milli kimliyi deyil, məkanla bağlı kimlik anlayışını ifadə edir. Bu baxımdan, “azəri” deyildikdə təkcə azərbaycanlı türkləri yox, həm də Azərbaycanda yaşayan ləzgilər, talışlar, avarlar, tatlar, saxurlar, və digər xalqlar nəzərdə tutulur. Bu mənada “azəri” əslində bir milləti deyil, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarını əhatə edən ümumi bir kimlikdir.

“Azərbaycanlı türk” tələbini hər kəsə şamil etmək olarmı?

Bəzi soydaşlarımız türklərdən və digər xalqlardan “bizə azəri deməyin, azərbaycanlı türk deyin” tələbini irəli sürürlər. Bu, müəyyən kontekstdə doğru və haqlı görünə bilər. Məsələn, bir şəxs öz etnik mənsubiyyətini açıq şəkildə “mən türkəm” deyirsə və bu kimliyə xüsusi vurğu edirsə, ona etnik kimliyinə uyğun şəkildə müraciət olunması başadüşüləndir. Amma bu istək və yanaşma ümumiləşdirilərsə, problemli vəziyyətlər yarana bilər.

Təsəvvür edin, bir ləzgi vətəndaşımıza da “azərbaycanlı türk” deyilir. Halbuki həmin şəxs etnik baxımdan türkdürmü? Əlbəttə ki, yox. Deməli, bu cür yanaşma nəinki ziddiyyətli və qeyri-obyektivdir, hətta ayrı-seçkilik təsiri belə bağışlaya bilər.

Milli kimlik və dövlət kimliyi arasında fərq

Burada diqqət edilməli olan əsas məsələ “milli kimlik” və “dövlət kimliyi” fərqidir. Məsələn, ABŞ vətəndaşı olan bir insan etnik baxımdan ispan, afrikalı, çinli və ya ərəb ola bilər. Amma onun dövlət kimliyi “amerikalı”dır. Eyni qayda ilə, Azərbaycanın vətəndaşı olan hər kəs azərbaycanlıdır, lakin milli (etnik) kimliyi fərqli ola bilər.

Bu mənada “azəri” və ya “azərbaycanlı” termini dövlətə aid kimlikdir və bu terminlərlə müraciət edildikdə kimsənin etnik kimliyi sorğulanmır. Bu, sadəcə vətəndaşlıq və coğrafi aidiyyət anlayışıdır.

Tarixi və dilçilik aspektindən “azəri” ifadəsi

“Azəri” termini bəzən “azəri türkləri” anlamında da işlədilir ki, bu, bir qədər tarixi kontekstə dayanır. Məsələn, XIX əsrdən başlayaraq Şərqşünaslıqda və rus-türk mənbələrində Cənubi Qafqazda yaşayan türk mənşəli əhaliyə “azəri türkləri” deyilirdi. Bunun səbəbi həmin insanların yaşadığı coğrafiyanın “Azərbaycan” adlanması və bu adın tarixi köklərə malik olmasıdır.

Müasir dildə isə “azəri” sözü, xüsusilə Türkiyədə, ümumilikdə azərbaycanlılara yönəlik bir termin kimi işlədilir və heç də mənfi anlam daşımır. Türkiyədəki sadə bir vətəndaş üçün “azəri” dedikdə, bu, “qardaş xalq” mənası daşıyır. Ona görə də bu ifadəyə qarşı qeyri-adekvat və emosional reaksiya göstərmək həm münasibətləri zədələyir, həm də süni gərginlik yaradır.
Bütün bu deyilənləri nəzərə alsaq, belə qənaətə gəlmək olar ki:
“Azəri” termini təhqir, alçaltma və ya yanlışlıq deyil, sadəcə coğrafi və vətəndaşlıq mənşəli bir kimlik ifadəsidir.
Bu ifadəyə qarşı emosional və qıcıqlı reaksiya göstərmək əksinə, birliyi pozur, öz daxilimizdə də narazılıqlar doğurur.Əgər bir şəxs öz etnik kimliyini vurğulamaq istəyirsə, bunu özü ifadə edə bilər, amma başqalarının onu ümumi adla çağırmasını dərhal iradla qarşılamamalıdır.
Ən optimal və inklüziv yanaşma — azərbaycanlı və ya azəri sözlərindən istifadə etməkdir ki, bu da ölkədə yaşayan bütün xalqları və qrupları birləşdirən kimlik formasıdır.

Sonda isə bir sual qoymaq istərdim: biz niyə öz kimliyimizə bu qədər həssas yanaşırıq, amma başqalarının kimliyini inkar etməyə meyilli oluruq? Əgər birlik və qarşılıqlı hörmət istəyiriksə, anlayışlı və inklüziv yanaşma tərzini seçmək daha məqsədəuyğundur.

Ramal Əliyev

YYSİB-nin sədr müavini, sosial və ailə məsələləri üzrə ekspert