Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması: hansı tədbirlər görülməlidir? QHT sədri İradə Həsənova
“Xəzər dənizinin su səviyyəsinin son onilliklərdə davamlı şəkildə aşağı düşməsi artıq yalnız gələcəyə dair proqnoz deyil, ciddi ekoloji və sosial-iqtisadi problem kimi qiymətləndirilməlidir. Dənizin səviyyəsinin azalması sahilyanı ekosistemlərə, biomüxtəlifliyə, balıqçılığa, gəmiçiliyə, limanların fəaliyyətinə və ümumilikdə Xəzər regionunda yaşayan insanların həyatına təsir göstərə bilər”.
Bu fikirləri “Səma və Eko” Sosial-İqtisadi İnkişafa Yardım İctimai Birliyinin sədri İradə Həsənova YeniMedia.net portalına açıqlamasında bildirib.
İ.Həsənovanın sözlərinə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasına bir sıra iqlim və insan fəaliyyəti ilə bağlı amillər təsir edir:
Bu prosesin əsas səbəbləri sırasında iqlim dəyişmələri nəticəsində temperaturun yüksəlməsi və buxarlanmanın artması, yağıntı rejiminin dəyişməsi, Xəzərə tökülən çayların su axınının azalması və insan fəaliyyətinin təsirləri göstərilir. Buna görə də problemin həlli yalnız bir istiqamətdə deyil, kompleks şəkildə həyata keçirilməlidir.
İradə Həsənova bildirib ki, problemin həlli üçün Xəzər dənizinin ekoloji monitorinqi gücləndirilməlidir:
İlk növbədə Xəzər dənizinin ekoloji monitorinqi gücləndirilməlidir. Dənizin su səviyyəsi, temperaturu, duzluluğu, su balansı, sahil xəttinin dəyişməsi və biomüxtəlifliyin vəziyyəti mütəmadi və vahid sistem üzrə izlənilməlidir. Peyk müşahidələri, müasir hidroloji stansiyalar və rəqəmsal modellər vasitəsilə müxtəlif ssenarilər hazırlanmalı və mümkün dəyişikliklər əvvəlcədən müəyyən edilməlidir.
Sədr vurğulayıb ki, Xəzərin su balansının qorunmasında çayların mühafizəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
İkinci mühüm istiqamət Xəzərə tökülən çayların qorunmasıdır. Xüsusilə Volqa çayının Xəzərin su balansında böyük rolu nəzərə alınaraq, Xəzəryanı ölkələr arasında çay hövzələrinin idarə olunması və su ehtiyatlarından səmərəli istifadə məsələlərində əməkdaşlıq genişləndirilməlidir. Kür çayı da Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çaylarda suyun azalmasının qarşısının alınması, su itkilərinin minimuma endirilməsi və su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması vacibdir.
İ.Həsənovanın sözlərinə görə, sahilyanı ərazilərin gələcək dəyişikliklərə uyğunlaşdırılması vacib məsələlərdəndir:
Sahilyanı ərazilərin gələcək dəyişikliklərə uyğunlaşdırılması da mühüm məsələdir. Su səviyyəsinin azalması nəticəsində yeni sahil xəttinin formalaşması, bəzi ərazilərdə bataqlıq və su-bataqlıq ekosistemlərinin quruması, torpaqların şoranlaşması və biomüxtəlifliyin azalması kimi proseslər baş verə bilər. Buna görə riskli ərazilərin xəritələndirilməsi və həmin zonalarda şəhərsalma, sənaye və infrastruktur layihələrinin planlaşdırılmasına yeni yanaşmalar tətbiq edilməlidir.
İradə Həsənova qeyd edib ki, Xəzərin biomüxtəlifliyinin və balıqçılıq resurslarının qorunması da diqqətdə saxlanılmalıdır:
Balıqçılıq və biomüxtəlifliyin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi balıqların yaşayış və kürüləmə sahələrinə təsir göstərə bilər. Nərə balıqları, su quşları və digər nadir növlərin mühafizəsi gücləndirilməli, qanunsuz ovçuluğa qarşı nəzarət artırılmalı, mühüm su-bataqlıq ərazilərinin qorunması təmin edilməlidir.
Sədr bildirib ki, su səviyyəsinin azalması limanların və nəqliyyat infrastrukturunun fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər:
Digər vacib məsələ limanların və nəqliyyat infrastrukturunun adaptasiyasıdır. Suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi gəmiçilik üçün əlavə çətinliklər yarada bilər. Buna görə limanların fəaliyyəti üzrə uzunmüddətli planlar hazırlanmalı, naviqasiya kanallarının vəziyyəti daim qiymətləndirilməli və infrastrukturun yeni hidroloji şəraitə uyğunlaşdırılması nəzərdən keçirilməlidir.
İ.Həsənovanın sözlərinə görə, Xəzərin çirklənməsinin qarşısının alınması su səviyyəsinin azalması fonunda daha da aktuallaşır:
Eyni zamanda Xəzərin çirklənməsinin qarşısının alınması daha da aktuallaşır. Su həcminin azalması bəzi çirkləndiricilərin konsentrasiyasının artmasına səbəb ola bilər. Neft-qaz fəaliyyəti, sənaye və məişət tullantıları üzərində ekoloji nəzarət gücləndirilməli, tullantı sularının təmizlənməsi və təkrar istifadəsi genişləndirilməlidir.
İradə Həsənova vurğulayıb ki, Xəzərin problemlərinin həlli üçün Xəzəryanı ölkələr arasında regional əməkdaşlıq gücləndirilməlidir:
Xəzər dənizinin problemləri bir ölkənin səyləri ilə həll edilə bilməz. Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan arasında regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi ilə bağlı vahid məlumat mübadiləsi sistemi yaradılmalı, elmi tədqiqatlar və birgə monitorinq proqramları həyata keçirilməlidir.
Sədr qeyd edib ki, uzunmüddətli perspektivdə iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşma siyasəti gücləndirilməlidir:
Beləliklə, uzunmüddətli perspektivdə iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşma siyasəti gücləndirilməlidir. Bərpa olunan enerjidən istifadənin artırılması, suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi, kənd təsərrüfatında müasir suvarma sistemlərinə keçid və su ehtiyatlarının inteqrasiyalı idarə olunması həm Xəzərə, həm də ölkənin ümumi su təhlükəsizliyinə müsbət təsir göstərə bilər.
İ.Həsənovanın sözlərinə görə, Xəzərin səviyyəsinin azalması yalnız ekoloji deyil, həm də iqtisadi və sosial əhəmiyyət daşıyan kompleks problemdir:
Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalmasına sadəcə ekoloji problem kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Bu, su təhlükəsizliyi, iqtisadiyyat, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, balıqçılıq, biomüxtəliflik və sahilyanı yaşayış məntəqələrinin gələcəyi ilə bağlı kompleks məsələdir. Ən vacib addım mümkün ssenarilərə hazırlaşmaq, riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və qabaqlayıcı tədbirləri bu gündən həyata keçirməkdir. Xəzərin gələcəyinin qorunması üçün elmi əsaslı qərarlar və Xəzəryanı ölkələrin birgə fəaliyyəti həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.
Nihad Əbilli
