Hər yazılan kitabdır? – yazıçı-publisist İdris Şükürlünun mövqeyi
Bəzən bir qəzet səhifəsində gözümüzə sataşan bir sual, əslində, bütöv bir dövrün mənəvi mənzərəsini ifadə edə bilər. “Hər yazılan kitabdır?” — İdris Şükürlünün yazısında qoyduğu bu sual da ilk baxışda sadə görünsə də, əslində, bizi sözün, kitabın və ədəbiyyatın mahiyyəti haqqında düşünməyə vadar edir. “Hər yazılan kitabdır?” sualı da belə suallardandır. Çünki yazmaqla kitab yaratmaq arasında, söz düzməklə fikir yaratmaq arasında böyük bir məsafə var.
Kitab sadəcə kağız üzərinə köçürülmüş sözlər yığını deyil. Kitab insan düşüncəsinin yaddaşa çevrilmiş formasıdır. Orada müəllifin yalnız bildikləri yox, dünyaya baxışı, müşahidəsi, mühakiməsi, dili və məsuliyyəti də yaşayır. Ona görə də hər yazılan mətn kitab ola bilər, amma hər kitab ədəbiyyat, hər yazı isə dəyər deyil.
Şəkildəki yazının da əsas ideyalarından biri budur: ədəbiyyat insan həyatının müxtəlif qatlarını bir-birinə bağlayan, insanı düşündürən, onun mənəvi dünyasına toxunan bir hadisədir. Ədəbiyyat yalnız “nə baş verdi?” sualına cavab vermir; daha çox “niyə baş verdi?”, “insan niyə belədir?”, “həyatın mənası nədir?” kimi suallar doğurur.
Bu baxımdan kitabın həqiqi dəyəri onun həcmində deyil. Beş yüz səhifəlik bir əsər insana bir cümləlik düşüncə qədər təsir etməyə bilər. Əksinə, bəzən bir neçə səhifəlik mətn insanın illərlə daşıdığı suallara cavab verə bilər. Deməli, kitabın çəkisi kağızla deyil, düşüncə ilə ölçülür.
Bu gün yazmaq heç vaxt olmadığı qədər asandır. Bir insan bir neçə saat ərzində mətn hazırlaya, onu elektron formada yayımlaya, hətta kitab şəklinə sala bilər. Texnologiya sözün yayılma imkanlarını sonsuz dərəcədə artırıb,süni intellekt bu işdə insana yardımçı olur,lakin burada qəribə bir paradoks yaranıb: söz çoxalıb, amma sözün çəkisi azala bilər,çünki yazmaq texniki bacarıqdır, müəllif olmaq isə mənəvi məsuliyyətdir.
Kitab yazan adam öz fikrini cəmiyyətin yaddaşına həvalə edir. Bu baxımdan kitab müəllifin özündən sonra buraxdığı bir izdir. Ancaq hər iz iz buraxmır. Bəziləri torpaqda görünür, yağışla silinir; bəziləri isə daşın üzərində qalır. Kitab da belədir: bəzisi oxunur və unudulur
Həqiqi kitab oxucunu yalnız məlumatlandırmır, onu düşünməyə məcbur edir. Oxucu kitabı bitirəndə əvvəlki adam olaraq qalmır. Bəzən özünü, bəzən cəmiyyəti, bəzən də inandığı həqiqətləri yenidən sorğulayır.
Elə buna görə də “hər yazılan kitabdır?” sualının cavabı həm “bəli”, həm də “xeyr”dir. Bəli — əgər söhbət fiziki mənada kitabdan gedirsə. Xeyr — əgər kitabdan mənəvi və intellektual dəyər kimi danışırıqsa…
Çünki kitabı kitab edən cild deyil, içindəki fikirdir; fikri dəyərli edən isə onun insanı düşündürmək gücüdür.
Əsl kitab müəllifin səsini oxucunun içində davam etdirir. Müəllif susandan sonra da danışır. Hətta müəllif unudulandan sonra belə onun cümlələri yaşaya bilir. Bəlkə də kitabın əsl möcüzəsi elə budur: ölümlü insanın ömrünü söz vasitəsilə uzatmaq…
Bu səbəbdən hər yazan yazıçı, hər yazılan mətn kitab, hər kitab isə əsər deyil. Əsl kitab insanın əlində tutduğu deyil, ağlında və ruhunda daşıdığı kitabdır.
P.S. Bu sual bizi daim düşündürür: “Nə qədər kitab yazılıb?” yox, “Yazılan kitablardan neçəsi insanı dəyişə bilib?” Tarixdə milyonlarla kitab yazılıb,amma insanlığın yaddaşında qalanların sayı o qədər də çox deyil. Onlar zamanın sınağından keçərək söz olmaqdan çıxıb düşüncəyə, düşüncədən isə mənəvi irsə çevriliblər.
Əməkdar jurnalist İdris Şükürlü məsələyə yalnız “kitab yazılıb, ya yazılmayıb?” müstəvisində yanaşmır. Onun yazısının mahiyyətində daha ciddi bir sual dayanır: çapa çıxan hər mətn oxucunun yaddaşında qalmağa layiqdirmi? İdris Şükürlünün sualını buna görə yalnız kitaba deyil, özümüzə də ünvanlanmış sual kimi qəbul etmək olar: Biz nə oxuyuruq? Nəyi dəyərli hesab edirik? Yazılan hər şeyə “əsər”, yazan hər kəsə “yazıçı” deməklə, sözün həqiqi qiymətini aşağı salmırıqki?!
Çünki hər yazılan kitab deyil, hər kitab da ədəbiyyat deyil…
