Zamanların toqquşması: ABŞ, İsrail və İran — mənalar savaşı. Əli Məmməd Nuriyev yazır

Bu müharibədə güllədən əvvəl fikir atılır.

Bu gün ABŞ, İsrail və İran arasında baş verənlərə sadəcə “geosiyasi gərginlik” demək artıq kifayət etmir. Çünki burada toqquşan yalnız maraqlar deyil — zamanların özüdür.
Bir tərəf dünyanı qaydalarla idarə etmək istəyən, amma bu qaydaların artıq əvvəlki kimi işləmədiyini görən gücdür. Digər tərəf tarixdən doğan qorxunu təhlükəsizlik doktrinasına çevirən dövlətdir. Üçüncü tərəf isə keçmiş imperiya yaddaşını müqavimət adı ilə gələcəyə daşıyan bir iddiadır. Bu üç istiqamət eyni coğrafiyada deyil, eyni zaman kəsiyində də yaşamır. Onların hər biri fərqli tarix ritmi ilə hərəkət edir.Məhz buna görə bu qarşıdurma xəritələr üzərində deyil, şüurlar üzərində baş verir. Burada raketlərdən əvvəl anlayışlar, ordulardan əvvəl isə hekayələr toqquşur. Və bu səbəbdən biz klassik müharibədən deyil, daha mürəkkəb və daha təhlükəli bir hadisədən — mənalar savaşından danışırıq.

Vaşinqton bu qarşıdurmaya hələ də nizam qurmaq refleksi ilə daxil olur. Soyuq müharibə bitdikdən sonra Amerika özünü tarixin qalibi hesab edirdi. Lakin İraq müharibəsi və Əfqanıstan müharibəsi bu iddianın sərhədlərini açıq göstərdi. Bu gün ABŞ artıq dünyanı təkbaşına formalaşdıran güc deyil. O, daha çox balans saxlayan və riskləri hesablayan aktora çevrilib. İsrail üzərindən İranla qarşıdurma isə strateji zərurətdən çox, mövqe qoruma refleksini xatırladır. Bu, liderliyin deyil, nəzarəti itirməmək instinktinin təzahürüdür.
İsrail üçün bu münaqişə siyasətdən daha çox taledir. Holokost yaddaşı bu dövlətin təhlükəsizlik düşüncəsinin mərkəzində dayanır. Onun əsas prinsipi sadədir: əgər özünü qorumasa, onu heç kim qorumayacaq. İran bu kontekstdə sadəcə hərbi rəqib deyil, İsrailin varlığını qəbul etməyən alternativ bir dünya təsəvvürüdür. Lakin burada paradoks açıqdır: İsrail gücləndikcə, təklənir. Qısa müddətli hərbi üstünlüklər uzunmüddətli siyasi həll yaratmır, əksinə, növbəti qarşıdurmaların əsasını qoyur.

İran isə bu üçlükdə ən dərin tarix yaddaşına malik aktordur. 1979 İran İslam İnqilabı sonrası formalaşan sistem müqavimət ideyası üzərində quruldu. Lakin zamanla bu müqavimət regional təsir mexanizminə çevrildi. Livan, Suriya, İraq və Yəmən artıq bu strategiyanın müxtəlif qatlarını təşkil edir. İran bu gün təkcə özünü qorumaq istəmir o, regionun gələcəyini formalaşdırmaq iddiası ilə çıxış edir. Amma hər genişlənən güc eyni zamanda daha həssas olur: xarici yük, daxili sosial gərginlik və iqtisadi məhdudiyyətlər bu iddianın davamlılığını sual altına qoyur.
Beləliklə, eyni münaqişə üç fərqli dildə danışılır: Amerika üçün bu nizam məsələsidir, İsrail üçün təhlükəsizlik, İran üçün isə müqavimət. Lakin bu fərqli dillər eyni reallıqda toqquşur və nəticədə ortaq həll imkansızlaşır. Münaqişə həll olunmur, sadəcə daha mürəkkəb formaya keçir.
Bu qarşıdurmanı yalnız güc balansı ilə izah etmək kifayət deyil. Burada daha dərin bir mexanizm işləyir.

Rene Girard (Rene Girard (1923–2015) — fransız mənşəli filosof, antropoloq və ədəbiyyatşünasdır. O, daha çox insan cəmiyyətlərində zorakılığın və münaqişənin necə yarandığını izah edən nəzəriyyəsi ilə tanınır) göstərirdi ki, cəmiyyətlər daxili gərginliyi azaltmaq üçün qurban seçirlər. Lakin bu seçim zorakılığı aradan qaldırmır onu təkrar istehsal edir. Bu gün regionda hər üç aktor artıq öz qurbanını müəyyən edib: ABŞ üçün bu qlobal sabitliyi pozan qüvvələrdir, İsrail üçün varlığını inkar edən düşmən, İran üçün isə ədalətsiz dünya nizamı. Belə olan halda kompromis çətinləşir, çünki tərəflər artıq reallığı deyil, öz hekayələrini müdafiə edirlər.
Bu qarşıdurmanın ən təhlükəli tərəfi isə odur ki, tərəflər artıq bir-birini anlamağa çalışmır. ABŞ hələ də lider olduğunu düşünür, lakin bu liderliyin dayaqları əvvəlki kimi möhkəm deyil. İsrail təhlükəsizliyi yalnız gücdə axtarır, amma bu güc onu getdikcə daha dərin təcridə aparır. İran isə tarixini gələcəyə daşımağa çalışır, lakin bu yük onun daxilində görünməyən gərginliklər yaradır.
Tarix isə fərqli işləyir. O, nə niyyətləri, nə də bəyanatları əsas götürür — o, nəticələri yadda saxlayır. Heç bir imperiya sonsuz deyil. Heç bir mühasirə əbədi deyil, heç bir müharibə sonsuz deyil. Heç bir müqavimət tükənməz deyil.
Və bu nöqtədə əsas sual açıq qalır: bu qurban zorakılıq dövrəsini dayandıracaqmı, yoxsa tarix özünü yenidən istehsal edərək növbəti qurbanı qaçılmaz edəcək?