Ayətullahül-üzma Şeyx Ağaməli Lənkərani. Araşdirmaçı Samid Quliyev yazır
Azərbaycan İslam düşüncəsi tarixində silinməz izlər buraxmış mütəfəkkir və maarifçi din alimlərindən biri də Ayətullahül-üzma Şeyx Ağaməli Lənkərani olmuşdur. O, 1872-ci ildə o dövrün Lənkəran qəzasına daxil olan, hazırda Masallı rayonu ərazisində yerləşən Sığdaş kəndində dünyaya gəlmişdir.
Erkən yaşlarından etibarən zəngin dini mühitdə tərbiyə alan Ağaməli Axund ilk dini təhsilini Lənkəran və Boradigah mədrəsələrində fəaliyyət göstərən tanınmış ruhanilərdən almış, müqəddimə elmləri – məntiq, ədəb, sərf, nəhv və digər ilkin şəriət elmlərində mükəmməl savad qazanaraq möhkəm elmi bünövrə qurmuşdur.
Elm və mənəviyyata olan sarsılmaz eşq onu gənc yaşlarında vətəndən kənara çıxmağa vadar etmişdir. İlk olaraq Qum şəhərində təhsilini davam etdirmiş, daha sonra isə İslam aləminin ən böyük elmi mərkəzlərindən biri olan Nəcəf-Əşrəfə üz tutmuşdur. Burada, məşhur Nəcəf hövzəsində 25 il müddətində dərs alaraq, İslam elmlərinin dəruni qatlarına nüfuz etmişdir.
Ağaməli Axund Nəcəfdə dövrünün tanınmış və nüfuzlu müctəhidlərindən dərs almış və Ayətullahül-üzma məqamına yüksəlmişdir. Onun elmi inkişafında aşağıdakı ustadların xüsusi rolu olmuşdur:
• Ayətullahül-üzma Seyid Məhəmməd Kazim Təbətəbai Yəzdi – fiqh və üsul sahəsində məşhur “Urvətül-Vusqa” əsərinin müəllifi və dövrünün böyük müctəhidlərindən biri;
• Ayətullahül-üzma Axund Molla Məhəmməd Kazim Xorasani – “Kifayətul-Usul” əsəri ilə tanınan üsul elminin klassik nümayəndəsi, həm də İslam siyasi fikrinin fəal müdafiəçisi;
• Ayətullahül-üzma Şeyxüş-Şəriə İsfəhani – fiqh və irfan elmlərini sintez edən böyük arif-alim.
Əqli və hikmət elmlərində isə o, Qafqazın yetişdirdiyi nadir filosof və ariflərdən biri olan Ayətullah Ağa Seyid Hüseyn Badkubeidən dərs almışdır. Bu sayədə məntiq, fəlsəfə və irfan sahələrində də kamillik zirvəsinə çatmış, şəriət və həqiqət elmlərinin vəhdətini öz şəxsiyyətində təcəssüm etdirmişdir.
Dərin və çoxşaxəli elmi hazırlıqdan sonra 1916-cı ildə doğma vətəninə – Azərbaycanın cənub bölgəsinə qayıdan Ayətullah Ağaməli Lənkərani dini maarifçilik fəaliyyətinə başlamışdır. Masallı, Lənkəran və ətraf bölgələrdəki şəhər və kəndlərdə tədris və təbliğ fəaliyyətini genişləndirmiş, xalqın dini savadlanması, əxlaqi tərbiyəsi və mənəvi dirçəlişi yolunda böyük səylə çalışmışdır.
Fiqh, əqaid, əxlaq və Qurani-Kərim dərsləri ilə yanaşı, o, minbərdə parlaq bir xətib, dərs halqalarında isə dərin elmi müzakirələr aparan müəllim və mürşid kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun moizələri, irşadları və dərsləri sayəsində bölgədə dini həyat yenidən canlanmış, elm və mənəviyyatın nüfuzu artmışdır.
Lakin XX əsrin əvvəllərində baş verən siyasi proseslər, xüsusilə bolşeviklərin İslam dininə qarşı yürüdükləri repressiv siyasət onun da həyatına ciddi təzyiqlər gətirmişdir. 1933-cü ildə sovet hökuməti onu həbs etmək istəmiş, lakin uzaqgörənliklə bu təhlükəni sezərək vaxtında İrana mühacirət etmişdir.
Həyatının son illərini Cənubi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində dini təbliğat və maarifçilik fəaliyyəti ilə keçirən Şeyx Ağaməli burada da xalqın mənəvi oyanışına töhfə verməyə davam etmişdir. O, həm müdrik bir xətib, həm kamil bir müəllim, həm də vəli bir arif kimi tanınmışdır.
Şeyx Ağaməli Lənkərani 1960-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda vəfat etmiş və ardınca zəngin bir elmi və mənəvi irs buraxmışdır. Onun fəaliyyəti sübut edir ki, İslam alimləri təkcə dini bilik daşıyıcıları deyil, eyni zamanda xalqın mənəvi dayağı, ictimai vicdanın səsi və mədəniyyətin ruhani bünövrəsidirlər.
Allah rəhmət eləsin, ruhu şad, məqamı ali olsun!
Samid Quliyev
