Azərbaycanın hərbi blokadaya alınması planları. Xain hücum

Taninmiş tədqiqatçı Adıgözəl Məmmədovun Azərbaycan tarixində görkəmli iz qoymuş, dövlət və partiya xadimi, diplomat, tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycanın Əməkdar həkimi, ölkəsinin və xalqının vətənpərvər övladı Əziz Əliyevin ictimai və siyasi fəaliyyətinə həsr olunan “Böyük Azərbaycan naminə Əziz Əliyev” kitabı işıq üzü görüb.

Medianews.az müəllifin icazəsi ilə “Böyük Azərbaycan naminə Əziz Əliyev” kitabından müəyyən hissələri oxucularla bölüşür.

…Çox məşğul olmasına baxmayaraq, Əziz Əliyev insanları, peşəkar kadrları heç vaxt unutmayıb, elmli və yaradıcı ziyalılara daim qayğı göstərirdi. Əziz Əliyev elmə xüsusi diqqət ayırmışdı. Əgər müharibədən əvvəl Dağıstanda 8 elmlər doktoru var idisə, Əziz Əliyevin rəhbərliyi dövründə elmlər doktorunin sayı 16, elmlər namizədlərinin sayı 62 nəfərə yüksəldi ki, onlardan da 16 nəfəri Dağıstan millətindən idi. Respublikanın ali məktəblərində 1600-dən çox ali təhsilli mütəxəssis hazırlanmışdı. Bundan əlavə, 1947-ci ildə respublikaya digər bölgələrdən 1200 nəfər ali və orta ixtisas təhsilli mütəxəssis qəbul edilmişdi. 84 nəfər Moskva və Leninqrad universitetlərinə oxumağa göndərilmişdi. SSRİ Elmlər Akademiyasında 10 nəfər aspiranturada, 5 nəfər isə doktoranturada təhsil alırdı.

Əziz Əliyev Dağıstan ziyalılarının bir çox nümayəndələrini şəxsən tanıyırdı. Dostluq münasibətləri onu Dağıstanın xalq şairi Həmzət Sadasa, ədəbiyyatşünas Kamil Sultanov, məşhur alim-tarixçi, respublikanın o vaxtkı Xalq Maarif Komissarı Rəsul Maqomedov və digərləri ilə bağlayırdı. Müharibə illərində, 1944-cü il fevralın 20-də Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin qərarı ilə Dağıstanın xalq şairi Həmzət Sadasanın yaradıcılığının 50 illik yubileyi respublikanın mədəni həyatında xüsusilə əlamətdar hadisə kimi qeyd olunmuşdu. Əziz Əliyev Dağıstanın digər rəhbərləri ilə birlikdə xalq şairinə təbrik məktubu göndərmiş və respublikanın bu hadisəyə həsr olunmuş ictimai yığıncağında iştirak etmişdir.

İnsanlara belə diqqət və qayğı Əziz müəlimin təbiətindən irəli gələn daimi xarakter xüsusiyyətləri idi. 1948-ci ilin dekabrında Moskvaya oxumağa getməsi ilə əlaqədar Mahaçqalanı tərk etdikdə, Böyük Vətən müharibəsində qazanılan qələbə şərəfinə dağıstanlılar onları vaxtilə sürgündən xilas etdiyinə görə, yüksək hörmət və etimad əlaməti olaraq öz lideri Əziz Əliyevə hazırda Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində qiymətli eksponat kimi qorunub-saxlanılan möhtəşəm xəncər hədiyyə etmişlər. Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsindən azad edildikdən sonra Bakıda işlədiyi müddətdə də Əziz müəllim Dağıstanla, işlədiyi şəxslərlə əlaqəsini kəsməmişdir. Dağıstanlılar da ona eyni rəğbət və hörmətlə cavab verdilər.

Bu barədə Əbdürrəhman Daniyalov yazır (Абдурахман Даниялов. Воспоминания. Махачкала: Даг. кн. изд-во. 1991. c. 222 – 254): “1942-ci ilin sentyabrında Azərbaycandan gələrək Sov. İKP (b) Dağıstan Vilayət Komitəsinin birinci katibi olmuş Əziz Əliyev, Dağıstan xalqına tam güvənən və onlara tam arxalanan bir adam oldu. O, respublikanın partiya təşkilatında birlik, dostluq, yaradıcılıq mühitini bərpa etdi və yaratdı.

Tibb elmləri doktoru Əziz Əliyev Dağıstana qədər Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi işləmiş və Azərbaycan Kommunist Partiyası (bolşeviklər) MK birinci katibi, Zaqafqazya Hərbi Şurasının üzvü M.C.Bağırovun tövsiyəsi ilə Dağıstana rəhbər təyin edilmişdi. O, polkovnik rütbəsi olan hərbi geyimdə idi, lakin gələn kimi hərbi formasını mülki geyimə dəyişdi. Yaraşıqlı, şən, təvazökar, səbirli Əliyev olduqca məsuliyyət hissi, xeyirxahlığı, istiqanlılığı ilə seçilirdi. Vilayət Komitəsində işlədiyi ilk aylarda Əziz dağıstanlıların vəziyyətini, xarakterini və adət-ənənələrini öyrənirdi.

Mənə tam etibar etdi və dəstək oldu. Birlikdə şəhərlərə, rayonlara getdik, iclaslar, konfranslar keçirdik və iştirak etdiyimiz tədbirlərdə Vilayət Komitəsinin bürosunda olduğu kimi çıxış etmək istəyənlərə icazə verirdi, son sözü bir-çox hallarda mənə verirdi və yekunlaşdırdı. Mən Əzizdən çox şey öyrəndim və ilk növbədə yoldaşlarını səbirlə, tam şəkildə dinləmək, yüksək vəzifədən, tabeliyində olanlarla münasibətdə bilik və bacarığının üstünlüyündən istifadə etməmək, işçinin ləyaqətini alçaltmamaq, məsələnin mahiyyətini dərindən araşdırmaq və yarımçıq kəsilməmək. Onunla işləmək, ünsiyyət qurmaq çox asan idi, təkəbbür və özünü tərifləmə elementləri ona yad idi. O, “özünəvurğun” adam deyildi, insanları güldürməyi, gülməyi də sevirdi.

Əliyevin həyat yoldaşı Leyli xanım kifayət qədər dolğun qadın idi. Əziz onunla zarafat etməyi sevirdi, o da heç incimirdi. Bir dəfə Əziz balıqçılıq mövsümündə səyahətə çıxır və onun təkidi ilə Leyli xanımı da özü ilə aparır. Balıqçılıq təsərrüfatına yaxınlaşan Əziz maşından düşür, balıqçılığın rəhbərliyi ilə salamlaşıb, Leyli xanımı onlara təqdim edib: “Balıqçılıq sənayesi naziri bizə gəlib, vəziyyəti ona bildirin” – dedi. Bu hadisə sonralar həmkarlarımız arasında xoş təbəssüm ilə xatırlanırdı.

Gərgin, çətin iş dönəmində Əliyev iş yoldaşlarını ruhlandırmaq üçün həmişə bir səbəb tapırdı. Əliyevlə birlikdə Azərbaycandan daha 16 kommunist gəlmişdi, o cümlədən: Sov. İK(b)P Vilayət Komitəsinin ikinci katibi Ərşavir Ağababov, DMSSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin birinci müavini Tixon İvanoviç Rixirev, Dərbənd şəhər komitəsinin katibi Məmmədov, Qasımkənd rayon katibi Bağırov, Vilayət Partiya Komitəsinin Təbliğat və Təbliğat şöbəsinin müdiri Salam Aydınbəyov. Bütün bu yoldaşlar sonradan Dağıstanı tərk etdilər, bəziləri öz istəkləri ilə, bəziləri məcbur edildilər…”

Lakin, 1946-cı ilin dekabrından geosiyasi vəziyyət hər iki azərbaycanlı rəhbər üçün – Əziz Əliyev və M.C.Bağırovun xeyrinə olmayan şəkildə dəyişmişdi. Bütün bu proseslərin canlı şahidi olan Bağır Seyidzadənin o günlər haqda şəxsi qeydləri çox maraqlıdır. “Koalisiya kabinetinə (1946-cı il Qəvamın qurduği üçüncü hökümət nəzərdə tutulur –A.M.) Demokratik firqənin nümayəndələrinin dəvət edildiyi bir vaxtda Azərbaycanın hərbi blokadaya alınması planları hazırlanırdı. Rəsmi qəbullarda Müzəffər Firuz Qəvam adından Azərbaycan hərəkatını bütün İranın xilaskarı adlandırdığı bir vaxtda, bu cənablar xarici qüvvələrlə birlikdə xain hücum planları qururdular.  Qəvamıın üçüncü hökümətinə qədər nazirliklərdə çalışan İran Xalq Partiyasının üzvləri kütləvi şəkildə işdən çıxarılaraq, onların yerinə İran Demokratik Partiyasının (Bu partiya Azərbaycan Demokratik Partiyası deyil, Tehran mərkəzli mürtəce, şovinist bir siyasi xətt idi-A.M.) üzvləri gətirilirdi. Amma Azərbaycan Demokratik Partiyasından ayrılanları “Mehre İran” qəzetinin oktyabrın 21-də verdiyi xəbərə görə, Nazirlər Şurası Cənubi Azərbaycanda işdən çıxarılan bütün məmurların Əmək və Təbliğat Nazirliyinə verilməsi barədə qərar qəbul etmişdi.

İran Xalq Partiyasının klub və komitələrinin dağıdılması, işçilərin döyülməsi, Xalq Partiyası və həmkarlar ittifaqı üzvlərinin işdən çıxarılması, həbslər və sürgünlər və s. dövrü başlanmışdı. Gyarmsarda (Tehranın şərqindəki kiçik kənd) İran Xalq Partiyasının 150 üzvü həbs edilmişdi və çoxu İran Demokratik Partiyasından olan mürtəcelərin onlara qarşı quldur hücumları zamanı yaralanmışdı. Oktyabrın 25-də, Qolpaqanda tanınmış mürtəce mülkədar Nezamın təhriki ilə İran Xalq Partiyası komitəsinin binası yandırılıb. Ertəsi gün Sarı şəhərindəki Mazendaran vilayət komitəsinin klubu, eləcə də Pəhləvi şəhərindəki Xalq Partiyasının klubu dağıdılıb.

Oktyabrın 10-da Xalq Partiyasının İsfahan təşkilatı rəhbəri Fədakarın “Rəhbər”də dərc olunmuş teleqramında bildirilir ki, noyabrın 8-də Xalq Partiyasının Sede kənd klubunun rəhbəri Əli Əli Kiyani öldürüldü. Noyabrın 10-da Tehranda dəmiryolçular həmkarlar ittifaqı Mərkəzi Komitəsinin üzvü, işçi Barat Əli öldürülüb, daha 8 işçi isə ağır yaralanıb. Hücumu İran Demokrat Partiyasının üzvləri təşkil edib və üç həmkarlar ittifaqı fəalının həbsinin səbəbinin izahını tələb edən polis dəstəsi fəhlələrə atəş açıb. Hakimiyyət dəmiryolçularının 24 saatlıq etiraz aksiyası ilə əlaqədar 200-dən çox adamı həbs edib.

Mütərəqqi əqidələri ilə tanınan Şeyx Hüseyn Lənkərani və onun qardaşları “Azərbaycan məsələsinin sülh yolu ilə həlli” təklifi ilə çıxış etdiklərinə görə, həbs edilərək Kirmana sürgün ediliblər.

Hər kəsə aydındır ki, Qəvam və onu dəstəkləyən amerikalı dostları İranda Azərbaycanı məhv etmək, İranı ABŞ və İngiltərə müstəmləkəsinə çevirmək, burada azadlığın bütün izlərini yox edəcək bir diktatura qurmaq niyyətindədir. Onlar demokratik təşkilatları boğmaq, sonra isə Azərbaycana hücum etmək üçün ölkənin cənubunu ingilis imperializminin şübhəsiz xidmətçiləri olan soyğunçu feodallara verdilər. Amma buna baxmayaraq, indiyə qədər Qəvam yenə də əsl məqsədlərini gizlətmək istəyir, verdiyi bəyanatlarda özünü quzudan da məsum göstərir, qılıncını xalqın başına qaldıraraq, xeyirxahlığından danışmağa davam edir. Qavamın İranda 1921-ci il dövlət çevrilişini təkrarlamaq istəyirlər. Xalqın azadlığını boğmaq, diktatura qurmaq, xalqının və təbii sərvətlərinin qeyri-məhdud istismarı məqsədilə ölkəni müstəmləkəyə çevirmək siyasəti yeridilir.

Qəvamın mürtəce kursuna və İran Demokratik Partiyasının törətdiyi bütün zorakılıqlara və kobud özbaşınalıqlara qarşı hər hansı etiraz səsini boğmaq üçün demək olar ki, bütün demokratik qəzetlər bir-birinin ardınca bağlandı.  1946-cı il dekabrın əvvəlində “Rəhbər” qəzetləri bağlanaraq onun əvəzinə “Bəşər”, “Rəzm”, “Kar-o-daneş” və “Bidariyə ma”, “Zəfər” qəzetləri nəşr olundu. Yeni mürtəce qəzetlər “Atəşbar” ,“Şahbaz”, “Cebhe”, “Nabarde emruz”, “Mazda” və s. çap olunmağa başlanıldı. Bu qəzetlər İran qoşunlarının Azərbaycana daxil olması üçün kampaniyanı davam etdirirdilər. 1946-cı il noyabrın ortaları və dekabrın əvvəllərindən etibarən aşağıdakı digər  qəzetlərdə İran hökumət qoşunlarının dərhal Azərbaycana göndərilməsini xüsusi canfəşanlıqla müdafiə edirdilər: “Kuşeş”, “Mehre İran”, “Atəş”, “Vodjdan”, “Şəhriyar”, “ Keyhan “, “Egdam”, “Marde Emruz”, “Tehran Mossavar”, “Kasra”, “Zandegi”, “Peykare Rua”, “Setare”, “Agaz”, “Sarbaz”, “Bazpors”, “Jedal” və başqaları.

1946-cı ilin noyabr və dekabr aylarında SSRİ-yə qarşı mürtəce və düşmənçiliyi ilə tanınan “Egdam”, “Caravan”, “Pahriar”, “Namee Azad”, “Adib”, “Kanun”, “Keşvar”, “Nasime Saba” qəzetlərinin üzərindən  qadağa götürüldü. “Xaver”, “Sedae Iran” , “Sepidedam”, “İrane Know”, “Mehre Mihan”, beləliklə, Azərbaycan Demokratik Partiyası, İran Xalq Partiyası və Sovet İttifaqına qarşı böhtan dolu eyhamlarını dərc etmək üçün tam sərbəstlik qazandı”.

Həqiqətən də tarixi proseslər Azərbaycanın xeyrinə inkişaf etmirdi.

Cənubi Azərbaycanda din xadimlərinin baş verən proseslərə münasibətləri də maraqlı idi. Noyabrın 13-də “Cebhe” qəzeti yazırdı: “Müctəhid Borucerdi (Qumda) Tehran nümayəndəsinə deyib ki, əgər Azərbaycanda mərkəzi hakimiyyətin qurulmasına qədər Məclisə seçkilərin başlanmasına  çağırışlar olsa, o, fitva verəcək və dindarları “kəfən geyinib küçəyə çıx” ilə hədələyib. Ruhanilər Tehran qoşunlarının Azərbaycana daxil olmasından əvvəl seçkilərin başlaması təqdirdə şahın siyasətinin pisləyən məzmunda olan 100 min vərəq hazırlayıblar”.

Bütün bunlar, təbii ki, Azərbaycana hücumdan əvvəl ictimai rəyin hazırlanması və ümumi planın həlqələrindən başqa bir şey deyildi.  “Estéklal” qəzeti noyabrın 15-də yazırdı ki, “ruhanilərin bu çıxışlarını hökumət özü təşkil edir və bununla da onlar ruslara ictimai təzyiq altında olduqlarını göstərməyə çalışırlar”.

Noyabrın 12-də “Atəş” qəzeti xəbər verir ki, şah 1946-cı il noyabrın 10-da baş nazir Qəvama, hərbi nazir general Əhmədə və baş qərargah rəisi general Razmara Azərbaycanda mərkəzi hakimiyyətini bərpası ilə bağlı tapşırıqar verib. Azərbaycan demokratları təslim olmadıqları təqdirdə onlara qarşı “güc tədbirləri” görülməsinə qərar verilib”.

Həmin qəzetin 15 Noyabr sayında Tehranda zabitlər klubunda çıxış edən hərbi nazir general Əhmədi bəyan edir ki, “İran ordusu “parlaq süngülərinin” gücü ilə təhlükəsizlik və sülhü təmin etməyə qadirdir və ilk fürsətdə İranın hər yerində alaq otlarını kökündən çıxarmağa hazırıq”.

Bütün bu və buna bənzər hazırlıq işləri görülən zaman 1946-cı il noyabrın 19-da Qəvam deyirdi: “Ümid edirəm ki, Azərbaycan məsələsi tezliklə həll olacaq və iki gün sonra, XV–ci Məclisə seçkilərin keçirilməsi qaydası ilə bağlı, Qəvamın noyabrın 21-də yerlərə göndərdiyi sirkulyarında, seçkilərin başlanmasına icazə yalnız ölkənin bütovlüyü bərpa olduqdan sonra veriləcək yazılırdı. Eyni zamanda həmin günlər irtica mətbuatında Azərbaycan Demokrat Partiyasına qarşı aparılan kampaniya xeyli gücləndi və çox böyük ölçülərə çatdı.

Hələ 21 noyabr 1946-cı il tarixli Qəvam sirkulyarından əvvəl, noyabrın 15-də və 16-da jandarm, sonra isə hərbi birləşmələr hökumətlə əldə edilmiş razılaşmaya əsasən Azərbaycan demokratlarının tərk etdiyi Zəncana daxil oldular. Jandarm dəstələri Zəncana çatan kimi Azərbaycan Demokrat Partiyasının üzvlərinə qarşı təxribat törədilib. İrticaçı “Ettelyaat” qəzeti “əhali”nin Azərbaycan demokratlarının tərəfdarı olan Molla Məhəmməd Xoy ilə necə “davranması” barədə həzzlə xəbərlər yazırdı.

“Ettelyaat”ın rəhbərlik etdiyi bütün şovinist qəzetlər ictimayyət arsında Pişəvəri hərəkatını gözdən salmaq üçün, Zəncanda azərbaycanlı demokratların qondarma “vəhşilikləri” haqqında, Azərbaycan şəhərlərində onlara qarşı “əhalinin etirazları”, qadınlara və qızlara qarşı törətdiyi “zorakılıqlar” haqqında həyasızlıqla böhtan dolu yazılar dərc edirdilər. Noyabrın 27-də Baş Qərargah rəisi general Rəzmərə Tehrandan Zəncana yola düşür. İrticaçı “Atəş” qəzeti yazır ki, o, Tehranı tərk etməzdən əvvəl Zəncanda demokratların “vəhşilikləri” haqqında zabitlər qarşısında çıxış edib.  Onun çıxışından sonra bəzi zabitlər guya qışqırıblar: “İcazə verin, 10 gün ərzində Təbrizə çataq”.

Aydın məsələ idi ki, Azərbaycan demokratlarının Zəncanda törətdikləri “vəhşiliklər” uydurma idi və ictimai rəyi çaşdırmaq üçün Tehran rejiminin təxribatlar silsiləsindən olan təbliğat idi. Eyni ssenarini əvvəlcədən tərtib olunurdu və digər Azərbaycan  şəhərlərində təkrarlanırdı.

Bu arada Cənubi Azərbaycanın rəhbərləri  Cavid və Şəbüstərinin  mərkəzi hökumət qoşunlarının Azərbaycana daxil olması məsələsi ilə bağlı Qəvamla yazışmaları, şovinist ehtirasları qızışdırmaq üçün məharətlə istifadə edildi. Belə ki, məsələn, mürtəce “Atəş” qəzeti Qəvamin Cənubi Azərbaycanın demokrat rəhbərlərinə ünvanlanmış teleqramlarına ehyam vurularaq 26.11.1946-cil sayında yazırdı: “Qatillərə və satqınlara xoşməram görkəmi verilməməlidir və Azərbaycana təcili ordu yeridilməlidir”.

Bax bu çətin günlərdə Demokratik firqənin üzvləri hücuma keçən Tehran qüvvələrinə qarşı tab gətirmək üçün Bakıdan kömək istəyirdilər.Amma Bakı nə edəcəyini bilmirdi.

Ardı var…