Hacı Qəni Camalzadənin «Şeytana daş atanlar» romanının filoloji və kulturoloji təhlili. – YYSİB sədri Aydın Xan Əbilov yazır. Video
Çağdaş Azərbaycan nəsrində milli-mənəvi dəyərlərin, dini-fəlsəfi düşüncənin və insanın daxili aləminin bədii interpretasiyası mühüm istiqamətlərdən biridir. Hacı Qəni Camalzadənin «Şeytana daş atanlar» romanı bu baxımdan diqqətəlayiq əsərlər sırasında yer alır. Roman dini motivləri bədii-estetik müstəvidə yenidən mənalandıraraq mənəvi saflaşma, vicdan, nəfs, şəxsiyyətin özünüdərki və sosial məsuliyyət problemlərini ön plana çıxarır.
Romanın ideya-estetik sistemi
Əsərin mərkəzində Həcc ziyarəti dayansa da, müəllif bu hadisəni sırf dini ritual kimi təqdim etmir. Ziyarət romanın bədii strukturunda insanın daxili aləminə yönələn mənəvi səyahətin metaforasına çevrilir. Beləliklə, əsərdə zahiri ibadətlə daxili kamilləşmə arasında fəlsəfi əlaqə yaradılır.
Romanın başlıca ideyası insanın öz vicdanı qarşısında hesabat verməsi, nəfsini cilovlaması və mənəvi kamilliyə doğru inkişaf etməsidir. Müəllif göstərir ki, dini mərasim yalnız insanın daxili aləmi dəyişildikdə həqiqi məna qazanır.
Filoloji xüsusiyyətlər
Roman realist təsvir prinsipi ilə simvolik düşüncənin vəhdətini nümayiş etdirir. Müəllif bədii detal, psixoloji müşahidə və fəlsəfi ümumiləşdirmələr vasitəsilə obrazların daxili aləmini açmağa nail olur.
Əsərin dili publisistik dinamizmlə bədii obrazlılığın sintezini əks etdirir. Satirik elementlər, ironik yanaşmalar və sosial tənqid vasitəsilə müəllif cəmiyyətin mənəvi problemlərini bədii ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəldir.
Romanın kompozisiyasında dialoq, daxili monoloq və müəllif təhkiyəsi qarşılıqlı şəkildə tamamlanaraq ideya yükünün formalaşmasına xidmət edir.
Simvolika və fəlsəfi məna
«Şeytana daş atmaq» motivi romanın əsas bədii simvoludur. Burada daş fiziki obyekt deyil, insanın öz daxilindəki tamah, riyakarlıq, kin, nifrət, mənəvi zəiflik və digər neqativ keyfiyyətlərə yönəlmiş mənəvi iradənin rəmzi kimi təqdim olunur.
Əsərdə mənəvi yenilənmə prosesi insanın özünü tanıması, vicdanının oyanması və həyat dəyərlərinə yeni münasibət formalaşdırması ilə əlaqələndirilir. Müəllif oxucunu zahiri davranışdan daha çox daxili mahiyyət haqqında düşünməyə dəvət edir.
Kulturoloji aspekt
Roman Azərbaycan xalqının dini-mədəni irsini müasir humanist düşüncə ilə uzlaşdıran maraqlı bədii nümunədir. Burada milli kimlik, mənəviyyat, vətən sevgisi, ailə dəyərləri və etik davranış prinsipləri vahid kulturoloji sistem daxilində təqdim olunur.
Müəllif dini mövzunu ideoloji çərçivədən çıxararaq onu ümumbəşəri mənəvi dəyərlərin ifadə vasitəsinə çevirir. Bu xüsusiyyət romanın yalnız milli deyil, ümumtürk və ümumbəşəri mədəni kontekstdə də aktuallığını artırır.
Obrazlar sistemi
Romandakı obrazlar müxtəlif sosial-mənəvi mövqeləri təmsil edir. Müəllif onların davranışları vasitəsilə səmimiyyət və riyakarlıq, mənəviyyat və şəxsi maraq, vicdan və nəfs arasında yaranan ziddiyyətləri açmağa çalışır.
Bu baxımdan obrazlar yalnız fərdi xarakter deyil, həm də müəyyən ictimai-mənəvi mövqelərin daşıyıcıları kimi çıxış edir və əsərin ideya-fəlsəfi yükünü gücləndirirlər.
Nəticə
Hacı Qəni Camalzadənin «Şeytana daş atanlar» romanı müasir Azərbaycan nəsrində dini-fəlsəfi mövzunun bədii-estetik həllini uğurla təqdim edən əsərlərdən biridir. Roman insanın daxili aləminin saflaşması, vicdanın üstünlüyü, mənəvi məsuliyyət və şəxsiyyətin özünüdərki kimi məsələləri yüksək bədii səviyyədə ifadə edir.
Filoloji baxımdan əsər obrazlar sistemi, simvolik təfəkkürü, dil və üslub xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Kulturoloji baxımdan isə milli-mənəvi dəyərlərin müasir bədii interpretasiyasını təqdim edərək Azərbaycan ədəbi fikrinin aktual istiqamətlərindən birini əks etdirir. Bu xüsusiyyətlər «Şeytana daş atanlar» romanını müasir Azərbaycan nəsrinin əhəmiyyətli nümunələrindən biri kimi dəyərləndirməyə əsas verir.
Aydın Xan Əbilov,
Yazıçı-kulturoloq, Prezident təqaüdçüsü,
Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri
Türkiyədə – İstanbulda, türk dilində nəşr olunan və bu yaxınlarda Azərbaycan Yazıçılar Birliyində keçirilən romanın təqdimat mərasimindən hazırlanmış verilişə buradan baxın:
