TV debat: İnternet – sosial şəbəkə yeni nəsli əlimizdən alırmı? YYSİB sədri, ictimai xadim Aydın Xan Əbilov və professor, şairə Rəsmiyyə Sabir

TV debat: İnternet – sosial şəbəkə yeni nəsli əlimizdən alırmı? YYSİB sədri, ictimai xadim Aydın Xan Əbilov və professor, şairə Rəsmiyyə Sabir MTV-nin “Qum saatı” verilişi də bu barədə teledebat edirlər.

Layihə rəhbəri tanınmış rejissor və aktyor Elçin Məmiyev olan verilişə buradan baxın:

Bu verilusdə, iqtisadçı professor və şairə Rəsmiyyə xanım Sabir ilə YYSİB sədri, ictimai və mədəniyyət xadimi, yazıçı-kulturoloq Aydın Xan Əbilov arasında cəmiyyət, mədəniyyət, təhsil və iqtisadiyyat mövzularında aparılan geniş müzakirəni əhatə edir. Müzakirənin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:

Söz və Təfəkkür: İştirakçılar xalqımızın sözə, poeziyaya və folklora olan həddindən artıq bağlılığının intellektual inkişafa təsirini müzakirə edirlər (1:39 – 3:00). Rəsmiyyə xanım vurğulayır ki, vacib olan təfəkkürdür, çünki söz onun məhsuludur.

Rəqəmsallaşma və Gənclik: Cəmiyyətin sosial şəbəkələrdən və rəqəmsal platformalardan istifadə tərzi, müasir gəncliyin maraq dairəsi və bayağı məzmunlara olan meyli tənqidi şəkildə araşdırılır (9:39 – 10:20).

İqtisadiyyat və Məşğulluq: Bakıya axın, kənd təsərrüfatının vəziyyəti, gənclərin işləmək istəksizliyi və layiqli iş yerlərinin yaradılması kimi iqtisadi problemlər müzakirə olunur (29:35 – 34:25).

Mədəniyyət və Ənənələr: Toy sənayesi, milli mətbəx mədəniyyətinin dəyişməsi və estetik dəyərlərin qorunması məsələləri gündəmə gətirilir (36:00 – 40:00).

Sonda tərəflər cəmiyyətdə tənqidi təfəkkürün artırılmasının, rəqəmsal dövrə uyğunlaşmağın və köklərə bağlı qalaraq inkişaf etməyin vacibliyi barədə razılığa gəlirlər (47:00 – 48:05).

Videoda qeyd olunur ki, gənclərin rəqəmsal platformalara meyl etməsi dövrün rəqəmsallaşma trendi və bu sahənin hazırkı dünyada əsas cərəyan (trend) olması ilə bağlıdır (21:21 – 21:26). Spikerlər bildirirlər ki, rəqəmsal mühit artıq həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib və gənclər öz potensiallarını bu yeni platformalarda reallaşdırmağa çalışırlar (41:17 – 41:30).

Verilusdə spikerlər gənclərin rəqəmsal platformalardan istifadəsini atom enerjisi bənzətməsi ilə izah edirlər; bu platformaların həm faydalı, həm də zərərli məqsədlər üçün istifadə oluna biləcəyini vurğulayırlar (43:42 – 44:00). Gənclərin düzgün istiqamətləndirilməsi üçün aşağıdakı tövsiyələr verilir:

Valideyn nəzarəti və yönləndirmə: Valideynlər övladlarını rəqəmsal platformalardan faydalı məqsədlər üçün (məsələn, süni intellekt vasitəsilə mahnı və ya şeir yaratmaq kimi) istifadə etməyə təşviq etməlidirlər (44:13 – 44:23).

Təfəkkürün inkişafı: Rəqəmsal platformalarda vaxt keçirərkən bayağı məzmunlara deyil, öz intellektual səviyyələrini yüksəldəcək akademik və maarifləndirici sahələrə maraq göstərmək lazımdır (25:07 – 25:12).

Məqsədyönlü istifadə: Gənclərə rəqəmsal platformalarda “həbs olmaq” əvəzinə, bu texnologiyalardan öz potensiallarını reallaşdırmaq üçün bir vasitə kimi istifadə etmələri tövsiyə olunur (43:35 – 43:42).

Videoda spikerlər rəqəmsal platformaların təfəkkürə və davranışa təsirini atom enerjisi bənzətməsi ilə izah edirlər. Onların fikrincə, bu platformalar istifadədən asılı olaraq həm faydalı, həm də zərərli nəticələr verə bilər (43:42 – 43:55).

Müzakirədə vurğulanan əsas məqamlar bunlardır:

İntellektual seçim: İnsanlar öz təfəkkür səviyyələrinə uyğun məzmun seçirlər. Dayaz məzmunlara maraq göstərmək cəmiyyətdə bayağılaşmaya səbəb olur, akademik və elmi məzmunlar isə inkişafa təkan verir (3:17 – 3:23, 25:07 – 25:12).

Asılılıq və hərəkətsizlik: Rəqəmsal platformaların həddindən artıq istifadəsi insanları evdə və ya smartfon qarşısında “həbs” edir, bu da öz növbəsində fiziki hərəkətsizliyə və real həyatdan uzaqlaşmağa gətirib çıxarır (43:35 – 43:42, 40:48 – 40:57).

Yamsılama və kütləvilik: Sosial şəbəkələr orijinallığı geri plana ataraq, insanların başqalarını yamsılamasına (sürət çıxarmasına) və daha çox “bayağı” trendlərə meyl etməsinə səbəb olur (44:24 – 44:49).

Videoda qeyd olunur ki, sosial şəbəkələrdəki kütləvilik elitarlığı və orijinallığı arxa plana atır. İnsanlar başqalarının uğurlu göründüyü həyat tərzini, maddi rifahını və ya fəaliyyətini gördükdə, özləri üçün fərqli bir yol cızmaq əvəzinə, həmin formanı yamsılamağa (sürət çıxarmağa) üstünlük verirlər (44:24 – 44:49).

Spikerlərin fikrincə, bu proses insanların öz daxili dünyasını kəşf etməməsindən və kənardan gördükləri “parıltılı” həyatı hədəf seçmələrindən qaynaqlanır. Nəticədə, yaradıcılıq və fərdilik yerinə, eyni şablonların, qafiyələrin və obrazların təkrarlanması baş verir (45:38 – 45:46).

Videoda spikerlər insanın öz orijinallığını və fərdiliyini sosial şəbəkələrin təsirindən qoruması üçün aşağıdakı tövsiyələri verirlər:

Təfəkkürün inkişafı: İnsanın öz daxili dünyasını kəşf etməsi və tənqidi düşünmə qabiliyyətini artırması lazımdır. Yalnız oxuyan, gəzən və daim tədqiq edən insanlar başqalarını kor-koranə yamsılamaqdan qaçınırlar (44:50 – 45:00).

Kamil şəxsiyyət kimi formalaşma: Fərdin öz həyat yolunu seçməsi və başqalarının “parıltılı” həyatına aldanmaması vurğulanır. İnsan öz bacarıqlarına və daxili dəyərlərinə güvənməyi bacarmalıdır (46:30 – 46:35).

Köklərə bağlılıq: Kənddən və yaxud fərqli mühitlərdən çıxmağın müsbət hal olduğu, lakin insanın öz milli kimliyini və kökünü unutmaması vacib şərt kimi qeyd olunur. İnsan başqa mədəniyyətlərə və yeniliklərə açıq olsa da, öz orijinal dəyərlərini qorumalıdır (42:35 – 42:42).

Məqsədli seçim: Sosial şəbəkələrdə bayağı tendensiyalara deyil, insanın öz erudusiyasına və maraq dairəsinə uyğun akademik məzmunlara yönəlməsi tövsiyə edilir (25:07 – 25:12).

Videoda spikerlər tənqidi təfəkkürü inkişaf etdirmək və fərdiliyi qorumaq üçün aşağıdakı yanaşmaları təklif edirlər:

Mütaliə və tədqiqat: İnsanın öz daxili dünyasını kəşf etməsi üçün mütaliə etməsi, çox oxuması və daim araşdırmalar aparması vacibdir. Bu, insanı kor-koranə yamsılamaqdan qoruyur (44:50 – 45:00).

Məqsədli məzmun seçimi: Sosial şəbəkələrdə bayağı və kütləvi trendlərin ardınca getmək əvəzinə, insanın öz intellektual səviyyəsinə və maraq dairəsinə uyğun elmi, akademik və maarifləndirici məzmunlara yönəlməsi tövsiyə edilir (25:07 – 25:12).

Orijinal həyat yolu: Başqalarının “parıltılı” həyat tərzinə aldanmamaq və öz daxili dəyərlərinə güvənərək fərdi həyat yolunu seçmək lazımdır (44:40 – 44:49, 46:30 – 46:35).

Milli kimliyi qorumaq: İnsan yeniliklərə və qlobal trendlərə açıq olsa da, kökünü və milli kimliyini unutmamalı, öz orijinallığını bu təməllər üzərində qurmalıdır (42:35 – 42:42).

Videoda spikerlər qeyd edirlər ki, tənqidi təfəkkürə sahib olmaq fərdin sosial şəbəkələrdəki kütləvi axınlara və bayağı trendlərə kor-koranə uymasının qarşısını alır (24:58-25:12). Tənqidi düşünməyən insanlar çox vaxt başqalarının yaratdığı “parıltılı” həyat tərzini və şablonları yamsılayaraq öz orijinallıqlarını və fərdiliklərini itirirlər (44:24-44:49, 45:38-45:46).

Həmçinin bildirilir ki, tənqidi təfəkkür insanı daim mütaliə etməyə, araşdırma aparmağa və öz daxili dünyasını kəşf etməyə yönəldir. Bu proses fərdin özünə və daxili dəyərlərinə güvənərək, cəmiyyətdə baş verən yalançı uğur obrazlarından qorunmasına kömək edir (44:50-45:00, 46:30-46:35).

Videoda qeyd olunur ki, sosial şəbəkələrdəki kütləvilik insanların fərdiliyini arxa plana atır. İnsanlar kənardan gördükləri “parıltılı” həyat tərzinə aldanaraq, öz daxili dünyasını kəşf etmək əvəzinə, həmin hazır şablonları və obrazları yamsılamağa (sürət çıxarmağa) meyl edirlər (44:24 – 44:49).

Spikerlərin fikrincə, bu vəziyyətin əsas səbəbləri bunlardır:

Kamil olmamaq: İnsanın öz daxili potensialını və bacarıqlarını tam kəşf etməməsi onu başqalarını təqlid etməyə vadar edir (46:30 – 46:35).

Tənqidi düşüncənin çatışmazlığı: Tənqidi yanaşmanın zəif olması insanları sosial şəbəkələrdəki trendlərin və qafiyələrin ardınca kor-koranə getməyə sövq edir (45:38 – 45:46).

Asan uğur axtarışı: İnsanlar başqalarının pərdə arxasındakı çətinlikləri görmədən, yalnız onların zahiri uğurlarını və həyat tərzini hədəf seçərək, öz orijinal yollarını cızmaqdan çəkinirlər (46:06 – 46:12).

Videoda qeyd olunur ki, sosial şəbəkələrdəki kütləvilik insanların fərdiliyini arxa plana atır. İnsanlar kənardan gördükləri “parıltılı” həyat tərzinə aldanaraq, öz daxili dünyasını kəşf etmək əvəzinə, həmin hazır şablonları və obrazları yamsılamağa (sürət çıxarmağa) meyl edirlər (44:24 – 44:49).

Spikerlərin fikrincə, bu vəziyyətin əsas səbəbləri bunlardır:

Kamil olmamaq: İnsanın öz daxili potensialını və bacarıqlarını tam kəşf etməməsi onu başqalarını təqlid etməyə vadar edir (46:30 – 46:35).

Tənqidi düşüncənin çatışmazlığı: Tənqidi yanaşmanın zəif olması insanları sosial şəbəkələrdəki trendlərin və qafiyələrin ardınca kor-koranə getməyə sövq edir (45:38 – 45:46).

Asan uğur axtarışı: İnsanlar başqalarının pərdə arxasındakı çətinlikləri görmədən, yalnız onların zahiri uğurlarını və həyat tərzini hədəf seçərək, öz orijinal yollarını cızmaqdan çəkinirlər (46:06 – 46:12).

Videoda mütaliənin və dərin təfəkkürün insanın fərdiliyini və dünyagörüşünü formalaşdırmaqda həlledici rol oynadığı vurğulanır. İştirakçılar bildirirlər ki, təfəkkür sözün mənbəyidir və dayaz düşüncə tərzi insanı kütləvi davranışlara (yamsılamağa) sövq edir (3:03 – 3:21).

Mütaliənin və tənqidi yanaşmanın əhəmiyyəti:

Fərdilik və orijinallıq: Mütaliə edən, tədqiq edən və dünyanı öyrənən insanlar başqalarını kor-koranə yamsılamaqdan qaçır, öz orijinal fikirlərini ortaya qoyurlar (44:49 – 45:15).

Tənqidi təfəkkür: İnsan cəmiyyətdəki bayağılıqları, süni maraqları və yersiz dəb axınlarını ayırt edə bilmək üçün oxumalı və elmi yanaşmalara üstünlük verməlidir (30:26 – 31:07).

Sosial və elmi inkişaf: Mütaliə və elmə maraq insanı sadəcə məişət qayğılarından və bayağı musiqilərdən uzaqlaşdıraraq, daha yaradıcı və texnoloji sahələrdə uğur qazanmağa istiqamətləndirir (9:42 – 10:20).

Nəticə olaraq, hər kəsin öz erudusiya səviyyəsini artırması, kütləvilikdən çıxaraq özünü təkmilləşdirməsi (25:01 – 25:15) cəmiyyətin tənqidi düşüncə qabiliyyətini gücləndirən ən vacib amil kimi qiymətləndirilir.

Tənqidi təfəkkür cəmiyyətdə bayağılıqdan, yersiz dəb axınlarından və süni maraqlardan qaçmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. İnsan tənqidi təfəkkür sayəsində qəbul etdiyi informasiyanı və hadisələri sorğulaya, fərdi yanaşma nümayiş etdirərək başqalarını kor-koranə yamsılamaqdan qurtula bilir (30:26 – 31:07, 44:49 – 45:15).

Bu təfəkkür tərzi həm də insana elmə və yaradıcılığa daha çox yönəlməyə kömək edir. Mütaliə edən, dərindən analiz aparan şəxs məişət qayğılarının və kütləvi axınların təsirindən çıxaraq, cəmiyyətin inkişafına töhfə verəcək orijinal və intellektual nəticələrə çata bilir (9:42 – 10:20, 25:01 – 25:15).

Videoda spikerlər tənqidi təfəkkürün inkişafı üçün bir neçə əsas tövsiyəni vurğulayırlar:

Daimi mütaliə və araşdırma: İnsanın öz daxili dünyasını kəşf etməsi və cəmiyyətdəki hadisələri düzgün analiz etməsi üçün kitab oxuması və elmi biliklərə yiyələnməsi şərtdir (44:49 – 45:15).

Kütləvi trendlərdən qaçınmaq: Sosial şəbəkələrdəki hazır şablonları və “parıltılı” uğur obrazlarını kor-koranə təqlid etmək əvəzinə, hər bir informasiyanı süzgəcdən keçirmək lazımdır (24:58 – 25:12).

Orijinallığı qorumaq: İnsan özünün kamil şəxsiyyət kimi formalaşmasına diqqət yetirməli, başqalarının həyatına yamsılamaq yerinə öz unikal yolunu cızmalıdır (46:30 – 46:35).

Təfəkkürü dəyişmək: Hər bir yeni məlumatı və yeniliyi qəbul edərkən tənqidi yanaşma nümayiş etdirərək, cəmiyyətdəki bayağılıqlardan uzaq durmaq vacibdir (40:59 – 41:10).

Mütaliə və oxumaq insana tənqidi təfəkkür qazandıraraq, onu cəmiyyətdəki dayaz və bayağı axınlardan, eləcə də kor-koranə yamsılamaq vərdişindən qoruyur (25:01-25:15, 30:26-31:07). Kitablar və elmi biliklər insanın dünyagörüşünü genişləndirdiyi üçün o, başqalarının təsiri altına düşmək əvəzinə, öz fərdi fikrini və mövqeyini formalaşdıra bilir.

Mütaliənin qoruyucu və inkişafetdirici rolları:

Orijinallıq və Fərdilik: Mütaliə edən insan tədqiqat aparmağı öyrəndiyi üçün başqalarının həyat tərzini və ya davranışlarını kor-koranə təkrar etmir, öz yolunu seçir (44:49-45:15).

Bayağılıqdan Uzaqlaşma: İntellektual və elmi mövzularla məşğul olan şəxs, cəmiyyətdə geniş yayılmış bayağı musiqi, boş əyləncələr və yüzeysel maraqlara qarşı immunitet qazanır (9:42-10:20).

Sorğulama Bacarığı: Oxumaq insanı hər deyiləni olduğu kimi qəbul etməməyə, informasiyanı analiz etməyə və hadisələrin dərinliyini görməyə vadar edir (3:03-3:21).

Nəticə etibarilə, mütaliə insanı “kütləviləşməkdən” xilas edərək, onu müstəqil qərar verə bilən, daha yaradıcı və özünəinamlı bir şəxsiyyətə çevirir.

Videoda qeyd olunur ki, elmi bilik və dərin intellektual yanaşma cəmiyyəti yüzeysel dəyərlərdən və bayağı trendlərdən qoruyur. İştirakçılar bildirirlər ki, təfəkkürün inkişafı və mütaliə insanı hazır şablonları və ya kütləvi axınları kor-koranə təqlid etməkdən uzaqlaşdırır, nəticədə fərd özünə xas orijinal yanaşma formalaşdıra bilir (25:01-25:15).

Bundan başqa, elmi dünyagörüşü insanın prioritetlərini dəyişdirir:

Sorğulama bacarığı: Elmi düşüncəyə malik olan şəxs hər məlumatı süzgəcdən keçirir və dayaz, mənasız əyləncələrə maraq göstərmir (3:03-3:21).

İntellektual üstünlük: Bayağı musiqi və ya məzmunlara zaman sərf etmək əvəzinə, elm və texnologiya ilə məşğul olmaq insanın daha dərin, yaradıcı və faydalı sahələrə yönəlməsini təmin edir (9:42-10:20).

Videoda qeyd olunur ki, mütaliə və elmi biliklər insanın dünyagörüşünü genişləndirməklə yanaşı, onun şəxsiyyət kimi fərdiliyini və orijinallığını formalaşdırır. İştirakçılar bildirirlər ki, kitab oxuyan və tədqiqat aparan insanlar cəmiyyətdəki hazır şablonlara və ya kütləvi axınlara kor-koranə tabe olmur, özlərinin müstəqil mövqeyini və şəxsi dünyagörüşünü yaradırlar (44:49 – 45:15).

Elmi bilik və mütaliənin şəxsiyyət formalaşmasındakı rolu aşağıdakı kimidir:

Özünəinamın bünövrəsi: İnsan özünün kamil şəxsiyyət kimi formalaşması üçün erkən yaşlardan elmə və oxumağa yönəlməli, bu yolla öz gələcək hədəflərini müəyyən etməlidir (46:33 – 46:45).

Bayağılıqdan qorunma: Dərin biliyə sahib olan şəxs cəmiyyətdəki yersiz dəb axınlarından və dayaz məzmunlardan uzaq duraraq, yalnız özünə xas olan, orijinal və intellektual yolunu seçir (25:01 – 25:15, 30:26 – 31:07).

Sorğulama qabiliyyəti: Mütaliə edən insan hər informasiyanı süzgəcdən keçirə bildiyi üçün özünəinamlı qərarlar qəbul edir və başqalarının təsiri altına düşmür (3:03 – 3:21).

Mütaliə və oxumaq insanı tənqidi təfəkkür qazandıraraq, onu cəmiyyətdəki dayaz və bayağı axınlardan, eləcə də kor-koranə yamsılamaq vərdişindən qoruyur (25:01-25:15, 30:26-31:07). Kitablar və elmi biliklər insanın dünyagörüşünü genişləndirdiyi üçün o, başqalarının təsiri altına düşmək əvəzinə, öz fərdi fikrini və mövqeyini formalaşdıra bilir.

Mütaliənin qoruyucu və inkişafetdirici rolları:

Orijinallıq və Fərdilik: Mütaliə edən insan tədqiqat aparmağı öyrəndiyi üçün başqalarının həyat tərzini və ya davranışlarını kor-koranə təkrar etmir, öz yolunu seçir (44:49-45:15).

Bayağılıqdan Uzaqlaşma: İntellektual və elmi mövzularla məşğul olan şəxs, cəmiyyətdə geniş yayılmış bayağı musiqi, boş əyləncələr və yüzeysel maraqlara qarşı immunitet qazanır (9:42-10:20).

Sorğulama Bacarığı: Oxumaq insanı hər deyiləni olduğu kimi qəbul etməməyə, informasiyanı analiz etməyə və hadisələrin dərinliyini görməyə vadar edir (3:03-3:21).

Nəticə etibarilə, mütaliə insanı “kütləviləşməkdən” xilas edərək, onu müstəqil qərar verə bilən, daha yaradıcı və özünəinamlı bir şəxsiyyətə çevirir.

Videoda spikerlər cəmiyyətdə bayağılığın qarşısını almaq üçün aşağıdakı addımların vacib olduğunu vurğulayırlar:

Tənqidi təfəkkürün formalaşdırılması: İnsanların hər gördüyünü və ya eşitdiyini kor-koranə qəbul etmək əvəzinə, onu süzgəcdən keçirməsi və hadisələri dərin təhlil etməsi vacibdir (3:03-3:21).

Elm və texnologiyaya yönəlmək: İntellektual inkişafa, elmə və müasir texnologiyaların öyrənilməsinə üstünlük vermək, cəmiyyəti dayaz maraqlardan və bayağı musiqilərdən uzaqlaşdırır (9:42-10:20).

Fərdiliyin və orijinallığın qorunması: Başqalarının uğuruna və ya həyat tərzinə yamsılamaq yerinə, insanın özünün kamil bir şəxsiyyət kimi formalaşması və orijinal yolunu seçməsi lazımdır (44:24-45:15).

Mədəni dəyərlərin qorunması: Klassik dəyərlərlə müasirliyin düzgün sintezini taparaq, gəncliyin maarifləndirilməsi bayağılıqla mübarizədə əsas faktorlardan biri kimi qeyd olunur (15:29-16:09).