Süni İntellekt və Sintetik Zəka. Səs TV-də. Birinci Veriliş. Aydın Xan Əbilov və Azər Həsrət
Layihənin birinci TV verilişə buradan baxın:
https://www.youtube.com/live/U5NahcIV2Kc
Ölkəmizin tanınmış informasiya/xəbər saytı və İnternet TV portalı sayılan sia. az – Səs TV studiyasında çəkilən verilişdə YYSİB-nin layihəsi haqqında, eləcə də Süni İntellektin müsbət və mənfi tərəfləri barəsində geniş məlumatlar verilib.
İlk verilişin aparıcısı, layihə rəhbəri: Aydın Xan Əbilov, Vətəndaş Cəmiyyəti Alyansının rəhbəri, Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, Prezident təqaüdçüsü, yazıçı-kulturoloq,
kitabxana. net – Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual-Elektron Kitabxananın direktoru, “Ədəbiyyat qəzeti”nin/saytının şöbə redaktoru, yenimedia. net portalının baş redaktoru, yenimediatv. az – sosial-analitik İnternet TV-nin təsisçisi.
Qonaq-ekspert: Azər Həsrət – Azərbaycan İnternet Forumu İH-nin üzvü, ictimai fəal, sayt rəhbəri, Əməkdar jurnalist.
Bu materiallar Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələsdirdiyi #YYSİB – Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyin “Süni İntellekt və Sintetik Zəka” adlı kreativ-innovativ layihə çərçivəsində hazırlanaraq yayımlanır.
#AzərbaycanRespublikasıQeyriHökumətTəşkilatlarınaDövlətDəstəyiAgentliyi
#YYSİB #YeniYazarlarvəSənətçilərİctimaiBirliyi #Layihə #QHTAgentliyi #Süniİntellekt #SintetikZəka #Sİ #İA
Verilişdə Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyi sədri, layihə rəhbəri, aparıcı Aydın Xan Əbilov və ekspert Azər Həsrət “Süni intellekt və sintetik intellekt” (0:33,0:43).
Müzakirələrin əsas məqamları:
Süni intellektə münasibət: Mütəxəssislər süni intellektin inkişafını dayandırıla bilməyən, lakin faydalı bir istiqamətə yönəldilə bilən qaçılmaz bir su axını ilə müqayisə edirlər (1:49-2:37Onlar yeni texnologiyalardan qorxmaq əvəzinə, onlara uyğunlaşmağın vacibliyini vurğulayırlar (2:40-3:43).
İnformasiya Texnologiyaları: Mağara rəsmlərindən müasir rəqəmsal resurslara və neyron şəbəkələrinə qədər informasiya ötürülməsi metodlarının təkamülü müzakirə olunur (4:00-5:20,8:12-8:47).
Risklər və Təhdidlər: Mütəxəssislər virtual ünsiyyət dövründə məlumatların təhlükəsizliyi, şəxsi məlumatların toplanması və sosial təcrid məsələlərini müzakirə edirlər (13:16-14:37,24:00-25:15).
Dövlətin rolu: Dövlət tənzimlənməsinə, süni intellektdən istifadə üçün etik standartların yaradılmasına və startaplara dəstək məsələlərinə ehtiyac müzakirə olunur (15:24-16:07,31:15-32:10).
Etika və Gələcək: Mütəxəssislər bir çox proseslərin avtomatlaşdırılmasına baxmayaraq, insan hisslərinin və dəyərlərinin qorunmasına çağırırlar (36:06-38:35). Gəncləri gələcək çətinliklərə hazırlamaq üçün süni intellekt haqqında biliklərin təhsil prosesinə inteqrasiyası təklif olunur (39:37-41:05).
Videoda süni intellekt texnologiyalarının inkişafı və istifadəsi ilə bağlı bir sıra risklər müzakirə olunur:
Məlumatların Təhlükəsizliyi və Məxfiliyi: Qeyd olunur ki, istifadəçi yazışmaları və sorğuları verilənlər bazalarında saxlanılır (13:25–13:59), bu da onlara qarşı şəxsi məlumatların istifadə edilməsi təhlükəsi yaradır.
Sosial Təcrid: Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, virtual dünyada və sosial şəbəkələrdə aktiv immersiya insanların real həyatda daha az sosial aktiv olmasına səbəb olur (23:54–24:10).
Zehni sağlamlığa təsir: Depressiya və texnologiya asılılığı riski müzakirə olunur. Qeyd olunur ki, gənclər bəzən təhlükəli məsləhətlər verən süni intellektdən mənfi təsirlənə bilərlər (36:58–37:10,38:14–38:28).
Etik məsələlər: Düzgün “İnternet etikası” və süni intellekt etikasının olmaması problemi mövcuddur ki, bu da bu cür sistemlərin istifadəsi üçün yeni qayda və qaydaların hazırlanmasını tələb edir (37:46–38:13).
İnformasiya təhlükəsizliyi təhdidləri: Manipulyasiya və “informasiya müharibələri” riski qeyd olunur, burada süni intellekt qərəzli məzmunu təşviq etmək və ya senzuranı yayınmaq üçün istifadə edilə bilər (20:39–21:18).
Videoda mütəxəssislər süni intellektin inkişaf risklərini minimuma endirməyin bir neçə yolu təklif ediblər:
Texnologiyanın “axını” üçün düzgün istiqamət: Qaçılmaz bir “axın”la müqayisə edilən süni intellekt inkişafını dayandırmağa çalışmaq əvəzinə, onu faydalı və təhlükəsiz bir istiqamətə yönəltmək lazımdır (01:49–02:37).
Dövlət tənzimlənməsi və təhsil: Ekspertlər dövlətin qadağalar yolu ilə getməməsinin, yeni texnologiyaların uyğunlaşdırılmasına, vətəndaşların maarifləndirilməsinə və gənclərin mənfi təsirlərdən qorunmasına kömək edən strukturların (məsələn, Rəqəmsallaşdırma Şurası) yaradılmasının vacibliyini qeyd etdilər (15:24–16:07,18:07–18:48).
Balansın Qorunması (Rəqəmsal Detoks): Azər Həsrət texnoloji asılılıqla mübarizə aparmaq üçün fərdi bir üsul təklif etdi – reallıqla əlaqəni qorumaq üçün internetdən və cihazlardan fasilə vermək (məsələn, həftəsonlarını təbiətdə keçirmək) üçün vaxt ayırmaq (24:11–25:04).
Etik standartların inkişafı: İstifadəçilərin, xüsusən də gənclərin depressiya vəziyyətinə düşməməsi və neyron şəbəkələrinin təhlükəli məsləhətlərinə əməl etməməsi üçün “Süni İntellekt etikası” və internet etikasının inkişaf etdirilməsinin zəruriliyi vurğulanır (37:46–38:28,39:11–39:26).
İnsani dəyərlərin qorunması: İş proseslərinin avtomatlaşdırılmasını və sosial təcridi kompensasiya etmək üçün “insan hisslərini” və sosial fəaliyyəti dəstəkləyən dövlət proqramlarının hazırlanması vacibdir (37:11–37:36).
Videoda qeyd olunur ki, Rəqəmsallaşdırma Şurası kimi dövlət qurumları qadağalara əl atmadan texnoloji dəyişikliklərin idarə olunmasında əsas rol oynayır. Bunun əvəzinə, onlar aşağıdakı sahələrə diqqət yetirirlər:
• Uyğunlaşma və inkişaf: Dövlət prosesləri daha səmərəli etmək üçün təhsil, səhiyyə və idarəetmə də daxil olmaqla müxtəlif departamentlərin fəaliyyətinə süni intellekt tətbiq edir (15:55–16:07Ölkə prezidenti hər bir dövlət qurumuna süni intellekt səlahiyyətlərinin tətbiqi vəzifəsini qoymuşdur (16:34–16:41).
• Təlim və dəstək: İstedadları “beyin axını”ndan qorumaq üçün hökumət startapları stimullaşdırır, qrantlar verir və İT mütəxəssislərinin maaşlarını artırır, ölkə daxilində potensialın reallaşdırılması üçün şərait yaradır (31:15–31:40).
• Gənclərin Müdafiəsi: Diqqət texnologiyanın qarşısını almağa deyil, təhsilə və tənqidi düşüncənin inkişaf etdirilməsinə yönəlib. Məqsəd vətəndaşlara, xüsusən də gənclərə texnologiyadan təhlükəsiz istifadəni öyrətmək və onları depressiyadan və zərərli təsirlərdən qorumaq üçün etik standartların inkişaf etdirilməsini təmin etməkdir (18:07–18:48,38:50–39:26).
Videoda gənclərin qorunması üzrə dövlət strategiyasının qadağalara deyil, təhsilə və uyğunlaşmaya əsaslandığı vurğulanır . Mütəxəssislər dövlət səviyyəsində aşağıdakı əsas qoruma metodlarını vurğulayırlar:
• Tənqidi düşüncənin və internet etikasının inkişafı: Dövlət gənclərin faydalı məlumatları zərərli məlumatlardan ayırd edə bilməsi üçün vətəndaşları neyron şəbəkələrindən istifadənin təhlükəsizlik qaydaları və etikası barədə maarifləndirmək məqsədi daşıyır (18:07-18:48,38:50-39:26• İnsan dəyərlərini dəstəkləmək üçün dövlət proqramları: Emosional sağlamlığı qorumaq və texnologiya asılılığından qaynaqlanan depressiyanın qarşısını almaq üçün idman, turizm və mədəni istirahət kimi virtual reallıqla əlaqəli olmayan sahələri inkişaf etdirmək vacibdir (37:11-37:36). • Təhsil prosesinin təşkili: Gənclərin sistemlərin necə işlədiyi prinsiplərini başa düşmələri və xurafatların və ya süni intellektin təhlükəli məsləhətlərinin təsirinə düşməmələri üçün süni intellekt və yeni texnologiyalar haqqında biliklərin təhsil sisteminə əlavə bir element kimi daxil edilməsi ehtimalı müzakirə olunur (39:54-40:25).
Videoda mütəxəssislər süni intellekt etikasının öyrədilməsinin və tənqidi düşüncənin inkişaf etdirilməsinin texnologiyanın mənfi təsirinə qarşı maneə rolunu oynadığını vurğulayırlar. Panel iştirakçılarının fikrincə, bu yanaşma gəncləri aşağıdakı yollarla qorumağa kömək edir:
Təhlükəli məzmuna qarşı immunitetin yaradılması: Tənqidi düşüncənin inkişafı gənclərə virtual mühitdən gələn məlumatlara şüurlu şəkildə yanaşmağa və faydalı məlumatları onları təhlükəli hərəkətlərə sövq edə biləcək neyron şəbəkələrindən gələn zərərli məsləhətlərdən ayırmağa imkan verir (38:14–38:28,40:13–40:18).
Asılılığın qarşısının alınması: Süni intellektinin necə işlədiyini anlamaq və etik sərhədlərin müəyyən edilməsi istifadəçilərin “fanatik” texnologiya istehlakçılarına çevrilməmələrinə kömək edir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, cihazlardan şüurlu istifadə depressiyada əsas amil olan tam virtual təcridə düşmənin qarşısını alır.23:54–24:10,39:11–39:26).
Reallıq və virtuallıq arasında tarazlıq: Təhsil proqramları tərəqqidən tamamilə imtina etməyə deyil, süni intellektdən istifadə mədəniyyətini inkişaf etdirməyə yönəlib. Bu, gənclərə real həyat dəyərləri və sosial əlaqələrlə əlaqə saxlamağa imkan verir ki, bu da emosional sağlamlıq üçün vacibdir.37:11–37:36,38:50–39:10).
Videodakı mütəxəssislər qorunmanın açarının tənqidi düşüncə və təhsilin inkişaf etdirilməsi olduğunu vurğulayırlar. Faydalı məlumatları zərərli məlumatlardan ayırmaq üçün aşağıdakı yanaşmalar vacibdir:
Etik çərçivənin formalaşdırılması: “İnternet etikası”nı və süni intellektdən istifadə etikasını inkişaf etdirmək vacibdir. İstifadəçilər neyron şəbəkələrinə kor-koranə etibar etməmək, əldə edilən nəticələri tənqidi şəkildə qiymətləndirmək üçün texnologiyaların necə işlədiyini başa düşməlidirlər.37:46–38:13).
Dövlət təhsili: Hökumət qadağalara deyil, vətəndaşların və gənclərin yeni vasitələrdən istifadənin əsasları barədə maarifləndirilməsinə diqqət yetirir. Bu, insanların məzmuna şüurlu şəkildə yanaşmasına və zərərli məsləhətlərin təsirindən qaçınmasına kömək edir.18:07–18:48,39:54–40:25).
Balans və məsafəni qorumaq: Azər Həsrət internetdən uzaq vaxt ayırmaqla (məsələn, təbiətdə həftəsonu keçirməklə) reallıqla əlaqəni qorumağı tövsiyə edir. Bu, virtual məkandan asılı olmadan emosional sabitliyi və obyektivliyi qorumağa kömək edir.24:11–25:04,38:50–39:26).
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, rəqəmsal istirahətə ehtiyac aşağıdakı səbəblərdən qaynaqlanır:
Antisosial davranışın öhdəsindən gəlmək: Sosial mediada virtual ünsiyyət real həyatın “antisosial” halına gəlməsinə gətirib çıxarır. Qadjetlərdən fasilə vermək real insani əlaqələri və ətrafımızdakı dünya ilə emosional əlaqəni bərpa etməyə kömək edir.23:54–24:10).
Zehni sağlamlığın qorunması: Texnologiyaya daimi batırılma stressə, depressiyaya və reallıqla əlaqənin itirilməsinə səbəb ola bilər. Məsələn, həftəsonları internetdən qaçınmaq insanın psixoloji cəhətdən rahatlamasına və asılılıqdan qaçınmasına kömək edir.24:11–25:04,37:08–37:11).
Balansın Bərpası: Mütəxəssislər süni intellekt tərəfindən simulyasiya edilə bilməyən insan hisslərinin qorunmasının vacibliyini qeyd edirlər. Təbiətdə vaxt keçirmək zehni rəqəmsal məlumatlardan təmizləməyə və emosional sabitliyi qorumağa kömək edir.37:11–37:26).
Videodakı mütəxəssislərin fikrincə, müasir texnologiya və süni intellekt bir neçə səbəbdən gənclərin zehni sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər:
Antisosiallıq riski: Virtual ünsiyyət canlı əlaqələri əvəz edir ki, bu da sosial təcridə və tənhalığa səbəb olur (23:54–24:10).
Emosional deqradasiya: Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, neyron şəbəkələrinə olan maraq və daimi onlayn mövcudluq real hisslər və insan dəyərləri ilə əlaqənin itirilməsinə səbəb ola bilər ki, bu da depressiv vəziyyətlərin inkişafına səbəb olur (37:08–37:26).
Psixoloji zəiflik: Süni intellektlə həddindən artıq bağlı olan gənclər virtual alqoritmlərdən asılı vəziyyətə düşə bilərlər. Həddindən artıq hallarda, süni intellekt istifadəçiləri təhlükəli hərəkətlərə və hətta intihara sövq edən zərərli məsləhətlər verə bilər.38:14–38:28).
“Canlı” emosiyaların olmaması: Süni intellekt empatiya və hisslərdən məhrumdur, ona görə də yaxınlarınızla ünsiyyət qurmaq əvəzinə ona həddindən artıq etibar etmək insanın daxili dünyasını yoxsullaşdırır (6:04–6:14).
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, açıq havada istirahət bir neçə səbəbdən emosional sabitliyi bərpa etmək üçün zəruri bir vasitədir (24:11-25:04):
Virtual axından uzaqlaşmaq: Həftəsonları cihazlardan və internetdən imtina etmək, zehni artıq rəqəmsal məlumatlardan “təmizləməyə”, stress səviyyələrini və depressiya riskini azaltmağa kömək edir (37:08-37:11).
İnsan hisslərinə qayıdış: Virtual mühitdən kənarda olmaq, insana süni intellektin əvəz edə bilmədiyi real hisslərin və canlı ünsiyyətin olmamasını kompensasiya etməyə imkan verir (37:11-37:26).
Antisosial davranışın qarşısının alınması: Təbiətə müntəzəm olaraq səyahət etmək və ya real həyatda dostlarla görüşmək texnologiyaya həddindən artıq batırılmanın yaratdığı təcridin qarşısını almağa kömək edə bilər (23:54-24:10,25:16-25:33).
Videodakı mütəxəssislər qeyd edirlər ki, müasir texnologiya və süni intellekt bir neçə əsas səbəbdən gənclərdə antisosial davranışı alovlandırır:
Real həyat ünsiyyətinin əvəzlənməsi: Virtual dünya və sosial şəbəkələr qarşılıqlı əlaqə üçün əsas məkana çevrilir, nəticədə real sosial əlaqələr zəifləyir və internetdən kənar həyat getdikcə antisosial hala gəlir (23:54–24:10).
İnsani dəyərlərin itirilməsi: Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, rəqəmsal alqoritmlərə həddindən artıq batmaq və yaxınlarınızla ünsiyyət əvəzinə süni intellektdən istifadə süni şəkildə təqlid edilə bilməyən “canlı” emosiyaların və hisslərin itirilməsinə gətirib çıxarır (6:04–6:14,37:11–37:26).
Emosional asılılıq: Daimi onlayn mövcudluq və neyron şəbəkələrinin istifadəsi gəncləri real həyatdan yayındırır ki, bu da xarici dünya ilə əlaqənin itirilməsi ilə birlikdə stress və depressiyaya səbəb ola bilər (37:08–37:11,38:50–39:26).
Asosiallığı aradan qaldırmaq və canlı ünsiyyəti bərpa etmək üçün mütəxəssislər bir neçə yanaşma təklif edirlər:
• Rəqəmsal gigiyena və istirahət: Azər Həsrət, məsələn, həftəsonları cihazları tamamilə söndürməklə onlayn vaxtı şüurlu şəkildə məhdudlaşdırmağı tövsiyə edir. Bu, insanın virtual mühitdən qaçmasına və reallığa qayıtmasına kömək edir (24:11–25:04).
• “Canlı” əlaqələrə üstünlük verin: Dostlarla məqsədyönlü şəkildə görüşlər təşkil etmək, kafelərə, restoranlara baş çəkmək və ya sadəcə təmiz havada gəzintiyə çıxmaq vacibdir. Müəllif qeyd edir ki, şəxsi ünsiyyət və cəmiyyətdə olmaq psixoloji tarazlığı qorumaq üçün çox vacibdir (25:16–25:33).
• Emosiyaları dəstəkləmək üçün proqramlar: Mütəxəssislər insan dəyərlərinin, idmanın, turizmin və incəsənətin inkişafına yönəlmiş dövlət proqramlarına ehtiyac olduğunu vurğulayırlar. Bu, texnologiyanın getdikcə daha çox funksiya yerinə yetirdiyi bir dünyada insanların özlərini tənha hiss etməmələrinə kömək edir (37:11–37:26).
Mütəxəssislər üz-üzə görüşlərin çox vacib olduğunu vurğulayırlar , çünki virtual ünsiyyət əsl insani hissləri və emosional təması əvəz edə bilməz.6:04–6:14Üzbəüz ünsiyyətin vacib olmasının əsas səbəbləri bunlardır:
Asosiallığın aradan qaldırılması: Sosial mediada daimi fəaliyyət sosial həyat illüziyası yaradır, əslində isə insan daha çox təcrid olunur. Üzbəüz görüşlər real dünya ilə yenidən əlaqə qurmağa kömək edir.23:54–24:10)
Emosional çatışmazlıqların bərpası: Kafelərdə və ya gəzintilərdə canlı ünsiyyət, süni intellektin təqlid edə bilmədiyi bir təcrübə təqdim edir ki, bu da psixoloji tarazlıq üçün zəruridir.25:16–25:33)
Depressiyanın qarşısının alınması: Alqoritmlərə və virtual mühitlərə həddindən artıq batmaq insan dəyərləri ilə əlaqənin itirilməsinə və depressiv vəziyyətlərin inkişafına səbəb ola bilər. Şəxsi əlaqə emosional sabitliyin qorunmasına kömək edir.37:08–37:26).
Videodakı mütəxəssislər bir neçə səbəbdən zehni sağlamlığı qorumaq üçün internet vaxtının məhdudlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayırlar:
• Virtual axını pozmaq: Daimi onlayn fəaliyyət informasiya həddindən artıq yüklənməsinə və emosional tükənməyə səbəb olur. Məsələn, həftəsonları cihazları söndürmək stress səviyyəsini azaltmağa və depressiv vəziyyətlərdən qorunmağa kömək edir (24:11–25:04,37:08–37:11).
• Asosiallığın aradan qaldırılması: Virtual ünsiyyət çox vaxt real insan təmaslarını əvəz edir və sosial həyatın faktiki təcrid olunmuş şəkildə illüziyasını yaradır. Şəxsən görüşlər real dünya ilə yenidən əlaqə qurmağa kömək edir (23:54–24:10,25:16–25:33).
• “Canlı” emosiyalara qayıdış: Rəqəmsal alqoritmlər və süni intellektdə empatiya və hisslər yoxdur. İnsani dəyərləri itirməmək üçün canlı ünsiyyətin lehinə texnologiyadan istifadəni şüurlu şəkildə məhdudlaşdırmaq lazımdır (6:04–6:14,37:11–37:26).
Psixi sağlamlığı qorumaq və rəqəmsal asılılığın qarşısını almaq üçün mütəxəssislər aşağıdakı üsulları təklif edirlər:
Rəqəmsal gigiyenaya riayət etmək: Azər Həsrət internetdə keçirilən vaxtı şüurlu şəkildə məhdudlaşdırmağı, hətta həftəsonları cihazları tamamilə söndürməyi tövsiyə edir (24:11-25:04).
“Canlı” əlaqələrə üstünlük verin: Həqiqi ünsiyyətin olmamasını kompensasiya etmək üçün dostlarla məqsədyönlü şəkildə şəxsi görüşlər təşkil etmək, ictimai yerləri ziyarət etmək və açıq havada vaxt keçirmək vacibdir (25:16-25:33).
İnsan dəyərlərinə dövlət dəstəyi: Mütəxəssislər insanların virtual mühitdən kənarda emosional sabitliyini qoruya bilməsi üçün idman, turizm və incəsənətin inkişafına yönəlmiş proqramların yaradılmasının vacibliyini vurğulayırlar (37:11-37:26).
Videoda süni intellektin və texnologiyanın bir neçə səbəbdən insan hisslərinə və emosional vəziyyətlərinə necə mənfi təsir göstərə biləcəyi müzakirə olunur:
“Canlı” emosiyaların itirilməsi: Natiqlər süni intellektdə empatiya, sevgi və səmimi hisslərin olmadığını vurğulayırlar. İnsanlarla deyil, maşınlarla daimi qarşılıqlı əlaqə insanların dərin emosional təcrübələr yaşamaq qabiliyyətini itirməsinə gətirib çıxarır.6:04–6:14).
Emosional asılılıq və depressiya: Texnologiyadan və “virtual” ünsiyyətdən həddindən artıq istifadə depressiv vəziyyətlərin inkişafına səbəb ola bilər. Bəzi gənclər süni intellekt dünyasına o qədər qərq olurlar ki, reallıqla əlaqəni itirirlər və bəzən bu, onları intihar kimi təhlükəli qərarlara aparır.37:08–37:11,38:14–38:26).
Asosiallıq: Virtual platformalar ünsiyyət illüziyası yaradır və real insani əlaqələrin və dəyərlərin arxa plana keçməsinə səbəb olur. Nəticədə, insanlar daimi onlayn fəaliyyətlərinə baxmayaraq, daha çox təcrid olunurlar.23:54–24:10).
Dəyərlərin qorunması zərurəti: Mütəxəssislər rəqəmsal dövrdə insan hisslərini qorumaq və emosional tükənmənin qarşısını almaq üçün idman, turizm və incəsənəti dəstəkləməyə kömək edəcək xüsusi dövlət proqramlarının yaradılmasında israr edirlər (37:11–37:26).
Hazırladı: Nihad Əbilli
