Psixi gərginlik, stres və nevrotik pozuntularla mübarizədə inteqrativ yanaşma: meditasiya və alternativ təbabətin rolu. – Xanoğlan Mirzəyev yazır

Elmi-publisistik məqalə

Müasir insanın daxili dünyasına təzyiq edən amillər

XXI əsr insanın həyatını kökündən dəyişib. İnformasiya axınının sürəti, sosial şəbəkələrin formalaşdırdığı müqayisə mədəniyyəti, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və sürətlənən həyat ritmi insan psixikasını əvvəlki nəsillərdən qat-qat artıq yükləyir. Rəsmi statistikaya və klinik müşahidələrə əsasən, dünya əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi həyatının müəyyən mərhələsində psixi gərginlik, təşviş, yuxu pozuntusu, panik hücum və ya streslə bağlı fiziki şikayətlərlə üzləşmişdir.

Azərbaycanda da vəziyyət fərqli deyil. Mütəxəssislərin qəbuluna müraciət edən şəxslərin çoxu ilk növbədə ürək sıxıntısı, təngnəfəslik, baş ağrısı, mədə-bağırsaq pozuntusu və yuxusuzluq kimi fiziki şikayətlərlə gəlir. Lakin detallı diaqnostik qiymətləndirmə göstərir ki, bu şikayətlərin böyük əksəriyyətinin arxasında psixi-emosional gərginlik dayanır.

Məhz bu baxımdan psixoloji yardım, meditasiya və alternativ təbabət üsulları müasir reabilitasiya praktikasında getdikcə daha geniş yer tutur.

Psixi gərginliyin orqanizm üzərindəki sistemli təsiri

Psixosomatik tibbin fundamental müddəası budur: insan bədənində heç nə “yalnız fiziki” və ya “yalnız psixi” deyil. Beyin, sinir sistemi, daxili sekresiya vəzələri və immun sistem arasında qarsıqlı əlaqə daimi rejimdə işləyir. Uzun müddət davam edən psixi gərginlik və emosional stress bu tarazlığı pozur və orqanizmdə sistemi reaksiyalar yaradır:

• Sinir sistemi – yuxunun pozulması, yaddaşın zəifləməsi, diqqətin dağınqlığı, zehnin gərəksiz düşüncələrlə dolması;
• Ürək-damar sistemi – ürək döyüntüsü, ürək sancısı, təzyiqin qalxması, ürək sıxıntısı;
• Həzim sistemi – qastrit, mədə qıcqırması, göynəmə, ürəkbulanma, iştahanın pozulması;
• Əzələ-skelet sistemi – əzələ gərginliyi, bel və boyun ağrıları, barmaqların giziltməsi, əl-ayağın keyləşməsi;
• Ümumi vəziyyət – halsızlıq, süstlük, taqətsizlik, qarabasma, üşütmə-titrəmə.

Nevroloji və psixosomatik tədqiqatlar təsdiqləyir ki, stresli vəziyyətlərdə yuxarıda sadalanan şikayətlər tez-tez bir-birini müşayiət edir. Bu, o deməkdir ki, müalicə simptomun özünə deyil, onun yaranma səbəbi olan psixi gərginliyə təsir etməklə real nəticə verə bilər.

İnteqrativ yanaşmanın əsasları

Meditator, klinik psixoloq və alternativ təbabət üzrə mütəxəssis olaraq öz praktikamda pasiyentlərə fərdi yanaşma əsasında kömək göstərir. İş metodikamızın təməlində dörd əsas prinsip dayanır:

1. Diaqnostik qiymətləndirmə. Hər müraciət ilkin müsahibə və vəziyyətin detallı analizi ilə başlayır. Mütəxəssis pasiyentin psixi-emosional vəziyyətini, gərginliyin mənbəyini, şikayətlərin yaranma dinamikasını müəyyən edir. Bu mərhələ təsadüfi üsullar tətbiq etməkdən imtina etmək, işi konkret insanın ehtiyacına uyğun qurmaq üçün zəruridir.
2. Psixi enerjinin tənzimlənməsi.Şərq təbabətinin və müasir enerji praktikalarının qənaətinə görə, insan orqanizmində mövcud olan enerji axınlarının balansı emosional sabitliyin açarıdır. Sessiyalar zamanı neqativ enerjinin aradan qaldırılması, psixi enerjinin bərpası və yenidən tarazlaşdırılması həyata keçirilir.
3. Düşüncə təmizliyi və zehnin bərpası. Zehnin gərəksiz, yorucu və yaradıcılığa mane olan düşüncələrdən azad edilməsi, yaddaşın və diqqətin möhkəmləndirilməsi, fikrin idarəolunanlığının bərpası. Bu, xüsusilə obsesiv fikirlərdən əziyyət çəkən şəxslər üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
4. Emosional sabitləşmə. Qorxu, həyəcan, qəm-qüssə, ruhi sıxıntı və daxili boşluq hisslərinin aradan qaldırılması; əvəzində sevgi, məhəbbət, ümid və gümrahlıq hissinin formalaşdırılması.
   Mütəxəssis kimi iş fəlsəfəmilin mərkəzində məhz insanın daxili resurslarını oyatmaq dayanır.

Əsas iş istiqamətləri

Təşvişli-nevrotik pozuntular

Təşvişli-nevrotik pozuntu müasir klinik praktikanın ən geniş yayılmış problemlərindən biridir. Xarakterik əlamətləri daxili qorxu və həyəcan hissi, gözlənilməz narahatlıq, əl-ayağın keyləşməsi, barmaqların giziltməsi, bədənin müxtəlif nahiyələrində gərginlik, ürək döyüntüsü və nəfəs darlığıdır. Pasiyentlər tez-tez həkimlərə fiziki səbəb axtararaq müraciət etsələr də, instrumental müayinələr patologiya aşkar etmir. İşin bu mərhələsində psixoloji üsullarla gərginliyin aradan qaldırılması, əzələ tonusunun sakitləşdirilməsi və daxili qorxunun zəiflədilməsi müsbət nəticə verir.

Panik atak və panik pozuntu

Panik atak – beyinə ani daxil olan, şiddətli fiziki simptomlarla müşayiət olunan dəhşətli qorxu hücumudur. Ürək döyüntüsü, təngnəfəslik, üşütmə-titrəmə, başgicəllənmə, ürəkbulanma və ölüm qorxusu ilə keçən bu vəziyyət pasiyentdə sonrakı daimi həyəcan və “hücumun təkrarlanacağı” qorxusu yaradır. Mütəxəssis praktikasında panik atak keçirən şəxslərə ardıcıl sessiyalarla hücumun yaranma mexanizminin anlaşılması, neqativ proqnozların ləğvi və sinir sisteminin sakitləşdirilməsi üzrə kömək göstərilir.

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)

Obsessiv-kompulsiv pozuntu şəxsin iradəsindən kənar, istəmədən beynə daxil olan təkrarlanan xoşagəlməz fikirlər, təsəvvürlər, həyəcanlar və bəzən də məcburi davranışlarla özünü göstərir. Pasiyent bu fikirlərin məntiqə zidd olduğunu anlayır, lakin onlardan qurtula bilmir. Zamanla bu hal günlük həyatı ciddi şəkildə çətinləşdirir. Psixoterapevtik və meditativ üsullarla obsesiv fikirlərin “gücünün” zəiflədilməsi, zehnin təmizlənməsi və pasiyentin fikirlər üzərində nəzarətinin bərpası istiqamətində iş aparılır.

Vaginizm

Vaginizm – qadınlarda müşahidə olunan, cinsi əlaqə zamanı uşaqlıq yolunun istəmədən və nəzarətsiz gərginləşməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Onun arxasında çox vaxt psixi gərginlik, təlaşlı qorxu, həyəcan, utanc və özünə inamsızlıq dayanır. Məsələ yalnız fiziki deyil, dərindən psixo-emosional xarakter daşıdığından, mütəxəssis praktikasında bu şəxslərə gərginliyin aradan qaldırılması, qorxu və təlaşın zəiflədilməsi, özünəinamın bərpası istiqamətində fərdi iş aparılır. Nəticədə pasiyent həm fiziki, həm də psixi cəhətdən rahatlaşır.

Psixosomatik şikayətlərin kompleksi

Praktikaya müraciət edən pasiyentlərin böyük qrupu konkret diaqnoz qoyula bilməyən, lakin günlük həyatı yorucu hala gətirən psixosomatik şikayətlərlə gəlir:

• yuxusuzluq və yuxunun keyfiyyətinin pozulması;
• miqren və gərginlik tipli baş ağrıları;
• başgicəllənmə və qarabasma;
• ürəkbulanma, göynəmə, mədə qıcqırması, qastritə bənzər şikayətlər;
• ürək sıxıntısı, nevroz, halsızlıq, süstlük;
• üşütmə-titrəmə, qıcıqlanma;
• ruhi sıxıntı, depressiya əhvalı, şok vəziyyətinin ardınca qalan gərginlik.

Bu şikayətlərin hər biri ayrıca ciddiyyət kəsb etsə də, onların ortaq mənbəyi çox vaxt psixi gərginlik və sinir sisteminin yorğunluğudur. Mütəxəssisin metodikası məhz bu mənbəyə təsir etməklə şikayətlərin kompleks şəkildə aradan qaldırılmasına yönəlib.

Ümumi fiziki vəziyyətin yaxşılaşdırılması

Sessiyaların ardıcıl keçirilməsi nəticəsində pasiyentlərdə qanazlığının normallaşdırılması, ürək döyüntüsünün tənzimlənməsi, taqətsizliyin, zəifliyin və gücsüzlüyün aradan qaldırılması, yüksək qan təzyiqinin aşağı salınması, beynin sakitləşdirilməsi, əsəb və stressin azaldılması kimi müsbət dəyişikliklər müşahidə olunur. Xəstədən kədər və qəm-qüssə hissi aradan qalxır, onun yerini sevgi, məhəbbət və həyata qarşı gümrahlıq hissi tutur.

Fərdi yanaşmanın üstünlükləri

Kütləvi standartlaşdırılmış yanaşmaların əksinə olaraq, bu praktikada hər pasiyent unikal qəbul olunur. İki eyni diaqnozu olan insanın gərginlik mənbəyi, həyat hekayəsi və daxili resursları fərqli ola bilər — buna görə də iş sxemi də fərqli qurulur. Sessiyaların sayı, intensivliyi və üsulları ilkin diaqnostik qiymətləndirmədən sonra müəyyən edilir.

Bu yanaşmanın digər mühüm üstünlüyü ondadır ki, o, insanın özünü sağaltma qabiliyyətinə əsaslanır. Mütəxəssis pasiyentdə daimi asılılıq yaratmaq əvəzinə, onun daxili gücünü, özünə inamını və öz bədəninin dilini anlama bacarığını inkişaf etdirir. Nəticədə əldə olunan effekt qısa müddətli rahatlıq deyil, davamlı sabitlik olur.

Psixi gərginliyin vaxtında və düzgün metodlarla aradan qaldırılması həm fərdi sağlamlıq, həm də cəmiyyətin ümumi rifahı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Meditasiya, psixoterapevtik üsullar və alternativ təbabət metodları peşəkar səviyyədə, fərdi yanaşma ilə tətbiq edildikdə insana daxili tarazlıq qazanmaqda, yaddaşını və diqqətini bərpa etməkdə, stress amillərinə qarşı davamlılıq formalaşdırmaqda real dəstək verə bilər.

Praktikam göstərir ki, insanın öz daxili potensialına qayıdışı, psixi enerjinin bərpası və zehnin təmizlənməsi çoxsaylı nevrotik və psixosomatik şikayətlərin həllində effektiv yol ola bilər.

Müəlliflə əlaqə:

Xanoğlan Mirzəyev — meditator, klinik psixoloq, alternativ təbabət üzrə mütəxəssis
(+994) 50 652 69 55 və 050 653 21 12

Redaksiya qeydi: Məqalə elmi-publisistik üslubda hazırlanıb. Organk xarakterli xəstəliklərdə (qanazlığı, prostat xəstəliyi, qastrit kimi diaqnozlar) mütəxəssislə paralel olaraq həkim-mütəxəssis müayinəsi və müalicəsi tövsiyə olunur.