Aqibətnamə – Nizami Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” əsərində ölüm məqamları. – Fərid Hüseyn yazır
Müqəddimə
Nizami Gəncəvinin “Sirlər xəzinəsi” əsəri sanki “Xəmsə”nin dibaçəsi və ya müqəddiməsidir. Bu əsəri “Xəmsə”dən çıxarsaq, yerdə yenə də beş əsər qalır: “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl”, “Şərəfnamə”, “İqbalnamə”. “İskəndərnamə” isə sanki “Xəmsə”nin beşmərtəbəli evinin altıncı mərtəbəsidir, yəni hamıya məlum olmayan, kənardan beşmərtəbəli görünən, içinə girib yuxarı qalxdıqca – alilik pilləkənindən ucaldıqca mərtəbələrin sayının beş yox, altı olduğunu anladığımız əsər. Nizami məhz belə bir “Xəmsə” imarəti ucaldıb.
Nə üçün belə bir qənaətə gəlmişəm, bu yəqinim nəyə əsaslanır ki, “Xəmsə”nin müqəddiməsi, girişi, açar mətni məhz “Sirlər xəzinəsi”dir? Nizami Gəncəvinin yaradıcılığının əsas qayəsi insan fəlsəfəsinin, yəni Adəm övladının adi insandan peyğəmbərliyə gedən mənəvi yolunun, sadə eşqdən İlahi eşqə uzanan möhtəşəm əqidə yolunun fundamental əsaslarına ümumi halda “Sirlər xəzinəsi”ndəki məqalətlərdə, xəlvətlərlə bağlı hissələrdə və dürlü-dürlü hekayələrdə bu və ya digər şəkildə rast gəlinir. Bu əsərdəki ümumiləşdirmələr Nizaminin digər əsərlərindəki vahid süjetlər şəklində (müxtəlif obrazlar vasitəsilə) nəzərə çarpır. Bu haqda söhbət başqa bir kitabın mövzusu olduğundan yaxın gələcəkdə bu xüsusda ayrıca bir elmi əsər qələmə almağı düşünürəm. Ona görə də yuxarıda dediyim fikri müxtəlif istiqamətlərdə deyil, sadəcə, bir yöndə – “Xəmsə”dəki ölüm hadisələri və vəfatlarla əlaqələndirməklə hələlik bu barədə fikirlərimi yekunlaşdırıram.
Nizami Gəncəvinin əsərlərindəki ölüm səhnələri, qəhrəmanların dünyayla vidalaşmaqla bağlı münasibətləri, cahandan köçünü çəkib getməyin insan həyatındakı anlamı və bu kimi məsələlər “Sirlər xəzinəsi”ndə ümumi fəlsəfi nəzəriyyə şəklində verilir. Təsadüfi deyildir ki, Nizami öz əsərinin uca məqamını göstərərək yazırdı: “Dahiliyin mayası ondadır, İlahi sirlərin xəzinəsi ondadır. Yəni cismani və ruhani aləmin nə sirləri varsa, mənim bu əsərimdədir. İlk başlanğıc yaranışdan axirətə kimi bütün sirlər bu əsərdə toplanıb”. “Sirlər xəzinəsi”ndə Nizami Gəncəvinin nəzəri görüşlərinə əsasən məxluqatın ən şərəflisi olaraq yaradılmış insanı – olum (yaranış), həyat – yaşam tərzi, əməllər və ölüm (aqibət) mərhələlərindən keçir. İnsanın həyatı və əməllərinin nəticəsi onun aqibətidir. Sonra digər əsərlərdə biz həmin aqibətlərin mahiyyətini anlayanda onun yaradıcılığının əsas mayasının “Sirlər xəzinəsi”ndən qidalandığını başa düşürük. Nizami bu poemanın adını “Sirlər xəzinəsi” qoymaqla, məncə, həm də digər əsərlərindəki sirlərə işarə edir. Yəni “Xəmsə”nin əsas sirləri “Sirlər xəzinəsi”ndə gizlənir. Sanki bu əsər vasitəsilə Nizami əvvəlcə yaradıcılığındakı sirlərin açarlarını təqdim edib, sonra sirlərin çözümləri barədə digər məsnəvilərindəki süjetləri qurub. Yəni müəllif əvvəlcə əsərlərinin mənası gizlənən ümumi məzmunlu bir əsəri yazıb, sonra digərlərini onun konsepsiyasına uyğun şəkildə yaradıb. Ona görə də “Xəmsə”yə aid digər əsərləri (“Sirlər xəzinəsi”ndən başqa) oxuduqca oradakı mənaları anlamaq üçün “Sirlər xəzinəsi”nə dönə-dönə geri qayıtmaq lazımdır. “Xəmsə”ni başqa metodla oxuyanlar üçün bu Beşlik ümumi məzmunlu süjetlər toplusundan başqa mahiyyət kəsb etməyəcək. Ona görə də “Xəmsə” ilə bağlı sirləri sonda yox, əvvəldə – ilk əsərdə – “Sirlər xəzinəsi”ndə çözmək lazımdır. Sonra isə batinini bildiyin sirrin özünü “Sirlər xəzinəsi”ndə tapmalısan. Bu tərsinə macəra Nizaminin nə qədər qeyri-adi, unikal təfəkkürə malik bir söz sənətkarı olduğunun bir başqa sübutudur.
Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sində ölüm hadisələri baş verir, bu ölümlərin hər biri bir personajın aqibətidir, amma o aqibətlərin hamısının ümumi məzmunu “Sirlər xəzinəsi”ndəki ölüm hadisələrinə münasibətdə (müxtəlif şəkildə) aydın görünür. “Sirlər xəzinəsi”ndə isə ölümlə bağlı beş hissə yer alıb. Həmin beş hissədən dördü konkret əsərlərə (“Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl”, “İskəndərnamə”) aiddir, on dördüncü məqalət (“Axirəti qarşılamaq haqqında”) isə bütün “Xəmsə”dəki ümumi vəfatlara. İndi isə “Sirlər xəzinəsi”ndəki ölümlə bağlı hissələrlə dediklərimi əsaslandırmağın vaxtıdır.
Nizami Gəncəvinin “Sirlər xəzinəsi” əsərində ölüm məqamları
Onuncu məqalət – “Dünyanın axırı haqqında”
Birinci “Adəm haqqındakı” məqalətdən başlayaraq Nizami insanı öz axır aqibəti haqqında düşünməyə vadar edir. Şair aqibəti həm real ölüm hadisəsi kimi, həm də dini-simvolik anlamda qəbul edir. “Sən torpaqdan yarandın, torpağa da gedəcəksən – sonun torpaqdır. Su xasiyyətli ol, vəzndə yüngül, qiymətdə baha. Çevik ol, incə ol, Qaf dağı kimi ağırcanlı olma! Zülm etmə, sən fələyin hökmündəsən, onunla oynama! Aqibətini düşün”. İlk məqalətə aid “Ümidsiz padşahın bağışlanması” adlı hekayədən başlayaraq Nizami həyatın sonundan, qiyamət qovğasından, aqibətdən, sirr yükünü daşımaqdan, peşmanlıqdan, yaxud yaxşı əməllə xoş aqibət ələ gətirməyin üstünlüyündən bəhs edir: Dünyanın axırında Yer Göyə qalxacaq, Göy Yerə enəcək, Göy ilə Yer kürəsi bir-biri ilə yerlərini dəyişəcəklər. Dünya, sadəcə, insanın bezməsinə, azmasına görə dağılmır, cahanın məhvinə səbəb odur ki, bu fani mülkün özü daha bəşər övladından usanıb. Həm Yerin başı insanların dərdindən, həm də çərxin – Göy üzünün yolu adamların tozundan təmizlənmək istəyir. Torpağın ciyəri insanların tökdüyü qanlardan doyub, Yer üzü qəm küpünün içindədir, ulduzlar xəcalət çəkir ki, axı nə qədər bu torpaqdan yaradılmışa, amma bu torpağı qana bələyənə pərəstiş, səcdə ediləcək?!
Ey yer üzünün bütün canlılarının şahı olan insan! Ey bütün dünyanın gövhəri! Bu torpaq mülkünü sən abad elə. Bu dolanan dairədə nə varsa, hamısı sənə xidmət üçün yaradılıb. Bu göylərin beşiyi ki yırğalanır, sənin şirin yuxun üçün gah gecə, gah gündüz olur. Gül üzünü görmək üçün Günəş çıxır. Ay zülfüntək incəlib özünü sənə bənzədir.
Xeyir işdən, xoş əməldən özünə bir azuqə yığ! Zəifləri incitmə, yetim malına qıyma. Bil ki, sonda aqibət var.
İnsanların əksəri gecə-gündüz bilmədən dünyanı ona görə dağıdır ki, o, çox nəsnələrdə eyib tapıb onları düzəltmək istəyir, cahanı olduğu kimi qəbul edənlərsə, özlərini islah etməyə çalışırlar. Həyatı öz görmək istədikləri kimi dəyişənlərin çoxluq təşkil etdiyi dünyanın dağılması qaçınılmazdır. Qiyamətdə qiyama qalxan elə dünyanın özüdür. Dünya daha bu cür insanlığın aynası olmaqdan usanıb.
Tük hər vəchlə hər yerdə üzə çıxır, gizli qalmır, ancaq özünü ələ verən tükü görənlər ondan o saatca iyrənirlər, ancaq tük də zəhər kimi hər töküldüyünə qarışsaydı, onda zəhəri tapmaq üçün əlləşib-vuruşanlar, yüz yol axtaran insanlar tükü də axtarmalı olardılar. Ona görə də özünü büruzə verənlərdən yox, gizlədənlərdən saqınmaq lazımdır. Dünyada hər şeyin öz məntiqi var. Bu məntiq, bu nizam pozulanda qiyamət qaçılmaz olur. Nizami bu məqalətdə əsasən bunları deyərək dünyanın aqibəti barədə düşüncələrini yekunlaşdırır.
Bu məqalət Xosrovun aqibəti ilə paraleldir. Xosrov dünyanı dəyişmək fikrinə düşür, ancaq özünü islah etmək istəmir. Dünyanın axırı eşqin sonudur. Dünyanın sonu eşqin qiyamətidir. Xosrovun ölümü Şirinin ölümünə, Şirinin ölümü onların birgəliyinin sonuna səbəb olur. Sevənlər ölür, eşqsə yaşayır. Hər zaman mənzərələr gedir, müstəvilər qalır. Xosrov öz əməlləri ilə mənzərəni yaradır, müstəvini yox. Bu mənada Xosrov təkcə eşqinin yox, həm də özünün qurbanı olur. Hər günahkar bir günahsızı qurban edir. Şirinin ölümü də beləcə bir qurbangetmədir.
Xosrov ən uzaqdakı rəqibini – Fərhadı dəf edib ən yaxındakı rəqibi olan və Şirini sevən oğlu Şiruyənin varlığını unudur. Təhlükəsiz düşmənlərin qərargahı uzaqda, amantanımaz düşmənlərin qərargahı isə nəfəs qədər yaxın olur. Ən ağıllı adamlar çox zaman nadanlığın qurbanı olurlar. İnsan təhlükəsiz düşmənləri uzaqlaşdıraraq zalımlara öz ayaqları ilə yaxınlaşır. Dünyanın axırı və eşqin sonu – Nizami Gəncəvi bunların hər ikisini paralel dünyalar kimi əks etdirir. “Xosrov və Şirin”dəki digər ölümlər: Məhinbanunun, Bəhram Çubinin, Məryəmin ölümü də bu “Sirlər xəzinəsi”ndəki “Dünyanın axırı haqqında” məqalətə uyğun gəlir. Onlar da dünyanın aynasında yer etdiklərini düşünürlər, ancaq ölüm öz həyati fəlsəfəsi ilə göstərir ki, daha cahan onlar üçün ayna olmaqdan yorulub. İnsan çox şeyin sona çatmasını düşünür, ancaq öz həyatının axırını isə yox. Ölümü düşüncəmizdən kənar saxlayaraq ondan uzaqlaşdığımızı zənn edirik. Nizami bu düşüncələri daha canlı əks etdirmək üçün hər üç qəhrəmanı ölümün haqladığını xüsusi olaraq qabardır. Öləcəyini hər kəs bilir. Bunu bilmək müdriklik deyil, aqil insan ölümü əlacsızlıqdan yox, qədər kimi qəbul edəndir. Məhinbanu, Bəhram Çubin, Məryəm öləcəklərini anlayırlar, Fərhad, Xosrov və Şirin üçün bu aqibət qəfil baş verir. Nizami sanki ölümü öz aqibətini duyan və öz aqibətindən xəbərsiz insanların timsalında güzgüləndirir. Lakin güzgü fərqləri göstərmir… Axı güzgünün bir üzü var!
On birinci məqalət – “Dünyanın vəfasızlığı”
İnsanların böyük qismi ona görə gecə-gündüz bilmədən mal-mülk əldə etmək, sərvət toplamaq üçün çalışırlar ki, bu yolla dünya ilə ortaqlaşsınlar, dünyanın varının müəyyən hissəsi onların olsun. Ancaq dünya ilə ortaqlaşmaq heç vəchlə mümkün deyil. İki ortaqdan hansının malı daha azdırsa, sonda malı çox olan ortağının əlindəki-ovcundakını da alıb özününkünə qatır. Dünya ilə insanın şərikliyi də belədir: insan öz ömrü müddətində durmadan nələrsə qazanır, amma Adəm oğlunun hünəri və sərvətinin miqdarı çatmır ki, dünya ilə şərik ola. Sonda dünya müvəqqəti varlanan şərikinin bütün malına sahiblənir.
Karvanlar gəlib-gedir, ancaq zınqırovları meydanlarda qalır. Biz bu kontekstdə dəvələrin zınqırovuna “tarix” deyirik.
İnsanın ömrü fikir fitnəsi ilə yuxu qovğası arasında keçir.
Dünya sərvət verdiyi insanı arzusuna çatmış qoca timsalında görür. Dünya bilir ki, onsuz da, həmin qoca əldə etdiklərinin hər birini əcəl günü yetişəndə itirəcək. İnsanın bu dünyada rahatlıq tapmamasının səbəbi ona yaxın olandan uzaq, ona uzaq olana yaxınlığıdır. Hər kəs özünə nəyin mahiyyətcə yaxın olduğunu bilsə, onda həyatın anlamını dərk edər.
Biz insanların dünyaya bağlanmağımız o zaman məntiqi olardı ki, sonda torpağın altından üstünə ucalardıq, amma əksinə olur, axırda torpağın üstündən altına gedirik. Xilas yeraltı dünyadan yerüstü dünyaya doğrudur, bizsə əksini edirik – ölüm insanı yerüstü dünyanın məşəqqətlərindən azad edir.
“Sirlər xəzinəsi”ndəki on birinci – “Dünyanın vəfasızlığı” hissəsinə uyğun gələn, “Leyli və Məcnun” əsərindəki ölüm hadisələri, xüsusən, “Leyli və Məcnun”un ümumi məntiqi bunu göstərir.
Belə ki, insan əbədiyyəti eşq vasitəsilə qazana bilər, eşq bizi dünya qovğasından uzaq salır, nəfsimizdən azad edir. İndi isə gəlin, “Leyli və Məcnun”dakı ölüm hadisələrinin məntiqinə baxaq. İbn Səlam öz dövrünün ən şöhrətli, gözəlliyi ilə ad qazanmış xanımını (Leylini) sevir, ancaq bu istək onu sonda ölümə aparır – fələk onu əlacı olmayan dərdə mübtəla edir. Məhəbbət yalnız qarşılıqlı olanda nəfsdən azad ola bilər.
Leylinin anası və atasının ölümü də nəfslə bağlıdır. Onların övlad sevgisinin mahiyyətində nəfs var. Çünki onların nəzərindəki ideal övlad tipi cəmiyyət tərəfindən qəbul olunan, ailəsinə karlı olan biridir. Bu arzularına çatmamaq onları dərdə salır, çürüdür, axırlarına çıxır.
Nizaminin “Sirlər xəzinə”sində söylədiyi kimi, Məcnun ayağını ox kimi iti tikanın üzərinə qoydu, özünü, ata-anasını məhv etdi. Bu dünya fanidir, insan burada əbədi məskən tuta bilməz. Özünü payız küləyindən qoruya bilməyən baharından solur. Məcnunun atası çox çarə axtardı, çarə tapmadı. Bəxti oğul dərdindən döndü, qocaldı, zəif düşdü. Bir-iki nəfəri özü ilə götürüb Məcnunun aqibət diyarını axtarmağa üz qoydu. Aqibət məzarı olan səhra sanki qəbir kimidir. Yazıq qoca ata ora çatmaq üçün bütün günü yüyürdü. Ora çatanda bədənsiz bir ruh gördü. Məcnun artıq ruha çevrilmişdi, əzab və məşəqqət içində idi. Bu səhnələr, eləcə də atasının ölümündən sonra anasının Məcnunu görməyə gəlməsi süjetində simvolik elementlər, məcazlar da yer alır. Burada əslindən qopub ayrı düşmüş insanın bu fani dünyadakı əzabına işarə də var. Artıq Nizami Məcnunu eşq yolunda kamilləşərək əslinə, ilahi eşqə qovuşmağa hazır olduğunu göstərir.
Hətta Leylinin də ölümündə nəfs var. Çünki İbn Səlamın ölümündən sonra Leyli yaranmış şəraitdən istifadə edərək Məcnunun yanına gəlir. Şair eşqə qapı açmamalıdır, vüsal Allahın izni ilə baş tutmalıdır. Məcnun ən sonda ölür – onun eşqinin üzərindəki bütün nəfslər arınandan sonra.
Leyli və Məcnunun bir-birinə qovuşması sırf sufi anlamında can pərdəsini qaldırıb Ona – İlahi eşqə qovuşma anı kimi təsvir edilib. Burada “mənlik” və “sənlik” yoxdur. Eşq mərtəbəsində ikilik yoxdur, bir – vəhdət var. “Mən yoxam, sən varsan”, “hər ikimiz bir vücuduq”. Məcnun özündən keçib yox oldu və Leylidə əriyib yox oldu, Sufi anlamında Nizami bu iki sevəni eşq nurunda əridib bir-birinə qovuşdurur. Əslində isə, kamil insan arzularının öz dövrünə sığmayacağını bilir, ona görə də önündəki zamana, yaxud gələcəyə müvafiq yaşayır.
On ikinci məqalət – “Bu torpaq mənzillə vidalaşmaq barədə”
Əgər hansısa tacirə desələr ki, qarşıdakı dayanacaqda sənin üstündəki qızılı, pulu soyacaqlar, olanını ehtiyacı olanlara ver, yüz tacirdən biri buna əməl edər, doxsan doqquzu isə deyilənin həqiqi olub-olmadığını bilmək üçün yolkəsənlərin mənzilinə qədər gedib çıxar. Ölüm də yolkəsəndir, hər kəs son mənzildə bu yağmaçının onun hər şeyini əlindən alacağını bilir, amma onun mənzilinə qədər olanını, sərvətini kiməsə qıymır, yaxud mümkün qədər əl qısır. Bu dünyada ibrət olmayan ölüm yoxdur, hər ölümdə başqalarına bir dərs var. Ölümlər unudulur deyə, ibrətlər də yaddan çıxır, ona görə də daş atana gül atan tapılmır, kəsək atana daş tolazlayanlarsa hər zaman var. İnsan üçün ən böyük qəflət öz aqibətidir.
Bu qəflət məsələsi – “Sirlər xəzinəsi”nin on ikinci məqalətinin əsas mövzusudur. Həmin məqalətdə – “Bu torpaq mənzillə vidalaşmaq barədə” hissədə deyilənlər “Yeddi gözəl” əsərindəki ölüm hadisələrinin mahiyyətinə uyğundur, xüsusən isə, məsnəvinin baş qəhrəmanı Bəhramın, Rast Rövşənin, Yəzdigirdin halına çox uyğundur. Bəhram qəflət içərisindədir, yeddi hekayətdən dünyanın yeddi rənginin mahiyyətini – halını anlayır və dünyadan əl üzüb qeybə çəkilir. Rast Rövşən qəflət içərisindədir, naqis əməlləri onu həqiqətdən uzaqlaşdırır, ona elə gəlir ki, şah daim onun dediklərinə inanacaq, həqiqətlərə yox. Şah isə bircə həqiqəti – Rast Rövşənin dövlətə xəyanətlərini bilən kimi onu öldürtdürür. Yəzdigird də qəflət içərisindədir: o, başqalarının, yadların güclənəcəyindən qorxmaq əvəzinə, oğlunun şöhrətlənəcəyindən narahat olur, onu qoruya biləcək adamı özündən uzaqlaşdırır, ətrafına xəyanətkarları yığır. Sonda bu qəflət ona canı bahasına başa gəlir.
On dördüncü məqalət – “Qəflətin məzəmməti barədə”
İnsan daim yanılğı içərisindədir, elə bilir ki, şərab dərdi aparır, əslində isə, şərab ağlı oğurlayır. Ağılsız adamın nə qəmi?! Ölümə doğru hər şey mahiyyətini dəyişir. Qiyamət günü insanların başqalarına gizlin etdiyini ona aşkar şəkildə edəcəklər. Əlbəttə, bundan xəbərsiz olmaq ən böyük qəflət nişanıdır.
Bu hissə bütövlükdə “İskəndərnamə”yə uyğun gəlir. İskəndər çoxsaylı səfərlərə çıxır, zəka yarışlarında hər kəsə qalib gəlir, amma ölümə məhkum olmaq həqiqətini anlaya bilmir. Dünyanı öz iradəsinə tabe etmək istəyərkən özü dünyanın iradəsinə tabe olmalı olur. İskəndər Günəşin nurunu yox, ona tabe olmuş Günəşin işığını istəyir, Ayın işığını yox, Ayın nurunun ona tabe olmasını istəyir, bu, mümkünsüzdür. Əgər insandan daha qədim, daha qüdrətli yaradılışlar dünyaya gəlib-getməyə boyun əyirsə, insan da bu cızıqdan kənara çıxmaq fikrinə düşməməlidir. “İskəndərnamə”də İskəndər öləndən sonra filosoflar ölür, onlar şahdan fərqli olaraq, ölümə qalib gəlmək istəyərək yox, əcəllə barışaraq dünyadan köçürlər. Məlum olur ki, İskəndərin ölümü filosofları qəflətdən ayıldır, nəinki oxuduqları və yazdıqları kitablar.
On doqquzuncu məqalət – “Axirəti qarşılamaq haqqında”
“Axirət rüsvayçılığı” deyilən bir məsələ var. Yəni bu dünyada gizlin saxladığımız pis əməllərimiz qiyamət günü üzə çıxacaq. Bu dünyada on insandan həya edib açmadığımız günahı o dünyada bütün bəşəriyyət biləcək. Nizami oxucularına belə bir məsləhət verir: “Bu dünyada gizlədiklərini o dünyada səndən gizləməyəcəklər. Balacaları görməyən özü balaca qalacaq, əqrəbin düşmənliyi gizlidir, ilanınkı aşkar, ona görə də ilandan qorunmaq olur, əqrəbdən yox”.
Mal-mülk, ilk növbədə, insanın azadlıqla baş-başa qalmaq imkanını məhdudlaşdırır. Ən böyük güc hər şeyi olarkən hər şeydən uzaq olmaqdır. İnsan yuxu kimi gizlənməlidir, yəni hamının olsun, amma heç kəs ona sahib ola bilməsin, su kimi axmalıdır ki, heç kəs onu qovmasın. Su daim axır, hamıya pay verir, amma ümumilikdə heç kəsin deyil, bu xüsusiyyət Allaha da aiddir. Bu dünyanın mahiyyəti səfər etməkdədir, elə olmasaydı, Günəş hər gecə gedib, Ay gəlməzdi, Ay hər gecənin sonunda Günəşlə əvəzlənməzdi. İnsan bu dünyada, onsuz da, nəfəs alır, yaxşı olar ki, o nəfəsi kiminsə eşqi üçün alsın. İnsanın içində saflıq olsa da, əməli pisdirsə, o, naqis adını da dünyadan aparacaq. İnsanın suyu yoxdur, amma əzəməti dəryalara bərabərdir, bir açarı olmasa da, Allah onu xəzinətək yaradıb.
“Sirlər xəzinəsi”ndəki bu hissə ümumilikdə Nizaminin bütün dünyadan köçən qəhrəmanlarına aid düşüncələrin əks olunduğu məqamdır. Həyatın mənasını insanlar öz ölümləri ilə açırlar. Ölüm həyatın üstündən çox müşkülləri götürdüyü üçün öləndən sonra insanların günahlarını bağışlamaq daha asan olur, yaxud ölən pis bir adama da hər kəsin rəhmi gəlir. Çünki ölüm hər kəsin ürəyini soyudan bir həqiqət gücü daşıyır. Bu dünyada hər kəs öz qonağıdır, hər kəs özünü bu dünyadan o dünyaya əməllərinin müşayiəti ilə yola salır. Bu dünyada gözəl əməllərimiz bizi o dünyada gözəl qarşılanmağımıza, pis əməllərimizsə əzab-əziyyətə mübtəla olmağımıza səbəb olacaq. İnsanın ən böyük aynası öz vicdanıdır. Bu dünyada vicdanımız pak olsa, o biri dünyada üzümüz ağ olar.
Özü kimilərdən qaçış
(Məcnunun anasının ölümü)
Məcnunun dayısı Səlim Amiri onun yanına gəlir. Çöllərə düşmüş bacısı oğluna paltar, yağlı kökə gətirir. Məcnun dayısına deyir ki, paltar mənim bədənimi yandırır, iştahamsa ölüb, amma gətirdiyin yeməkləri götürəcəm, şirə və marala verəcəm, çünki onlar yemək yedikcə mən doyuram. Bu detal əsərdə heç də təsadüfi xarakter daşımır. Belə ki, Nizami bununla Məcnunun öz varlığından tamamilə əl üzdüyünü göstərir. Məcnunu bu sayaq olmağı eşq öyrədib. Çünki eşq insana başqası üçün yaşamağı öyrədir, ona görə Məcnun heyvanları yedirdəndə doya bilir, insan mənəvi gücü ilə fiziki gücünü bərpa edir. Acgöz, dünyagir insanlarda isə eyni proses əksinə olur: acgöz insan yedikcə acır, tamahkarsa dolduqca boşalır…
Nizami bu əhvalatdan sonra maraqlı bir hekayə də nəql edir. Hekayədə deyilir ki, bir gün şah mağarada yaşayan və bir çəngə ot yeyərək qarnını doyuran zahidi görür, ondan nə üçün belə ağır durumda yaşadığını soruşur. Zahid öz halından razılıq edir, məmnunluğunu dilə gətirir. Bu vaxt şahın adamlarından biri zahidə təklif edir ki, əgər sən də bizim kimi şaha qulluq eləsən, gün ərzində bir çəngə ot yeməkdən, belə səfil dolanmaqdan xilas olarsan. Bu zaman zahid həmin adama öz nəzər-nöqtəsindən xilas yolu göstərərək deyir: “Sən də mənim kimi bir çəngə otla qidalanmağa qane olsan, şaha qulluqdan, ömrünü başqasının xidmətində çürütməkdən xilas olarsan”. Nizami, əslində, bu əhvalatla saray şairlərinə də eyham vurur, amma məsələnin özəyi, əlbəttə ki, Məcnunla bağlıdır. Şair bu hekayətlə Məcnuna acıyanların, əslində, acınacaqlı gündə olduğunu göstərir, bu dünyada xürrəmliyin, səadətin mahiyyətinin daxili məmnunluqda, könül xoşluğunda olduğunu açır.
Bu hekayə, əslində, çöldə narahat yaşayan Məcnununmu daha dinc, yoxsa evdə, gözəl şəraitdə ömür edənlərin ruhi rahatlığının meyarları üzə çıxır. Gözəl evdə eşqsiz, ülfətsizmi yaşamaq gözəldir, yoxsa çöldə, biyabanda böyük məhəbbətlə, əlçatmaz eşqlə?! Cavab aydındır…
Məcnun onu yoluxmağa gəlmiş dayısından anasının əhvalını soruşur və Səlim Amiri gedib anasını oğlunun yanına gətirir. Anası Məcnuna eşqin daşını atıb evə qayıtmağı tövsiyə edir. Məcnun anasına deyir ki, mən canımın quşunu qəfəsin qəlibindən xilas eləməyə çalışıram, sən məni evə çağırmaqla tora çəkirsən. Səhrada vəhşi heyvanlarla mahnı oxumaq evdə qaşqabaqlı olmaqdan daha yaxşıdır.
Anası evə gəlir və eynən atası kimi oğlunun yanından qayıdandan sonra dünyadan köçür. Məcnun bu ölüm xəbərindən möhkəm sarsılır və özünü həmin aqibətə bais hesab edir. Sanki Məcnun onu dünyaya gətirən birinin dünyadan köçməsinə səbəb olduğunu özünə bağışlaya bilmir.
Və Nizami bu ölümləri nə üçün bu qədər faciəvi əks etdirir? Çünki bu ölümlər dünyadan dördəlli yapışan, ondan əl çəkmək istəməyən sadə insanların aqibətləridir. Ona görə də onlarla bağlı əzablar da şiddətli olur. Sərvət toplayanlara Nizami mıxyığan deyir. İnsanlar çox zaman öz canının zəkatını alır həyatdan. Amma zəkat topladıqca özünü aciz yox, şah sanır. Dünyada əksər insan özü kimisinə möhtacdır. Nə qədər ki insan özü kimisinə möhtacdır, o vaxta qədər qara torpaq ölüm vasitəsilə onların eyiblərinin üstünü örtəcək. İnsanın özünüdərkində ən ağlabatan nəticə sonda heç olmasını dərk etməsidir. Allah eşqi ona görə var ki, insan özükimilərə tabe olmasın. Anasının və atasının təkidi ilə Məcnunun evə qayıtmaması həm də özükimilərə tabe olmaması, dünyaya üsyanı ilə bağlıdır. Bu dünyada aş yeyəni xilas etmək lazımdır, ot yeyəni yox, amma dünya əksini düşünür, aş yeyən şahın qulluğundadır, ot yeyən Allahın. Ona görə də Məcnunu xilas etmək yox, Məcnunu o həyatdan ayırmaq istəyənlərin özlərini yaşadığı reallıqlardan xilas etmək lazım idi. Nizamiyə görə insanlar ona görə acizdirlər ki, heç zaman iradələrini sınamırlar, bilmirlər ki, onlar hansı dözümün sahibidirlər. Əksinə, haçansa nəyəsə dözülməli, tablamalı vəziyyət yarananda o sınaqdan rahatlığa qaçırlar. İradəsini sınamamış insanlar eşqin bütün əzablarına dözən, öz içindəki məhəbbət qüdrətini bütünüylə üzə çıxaran Məcnunu necə anlaya bilərlər? Bütün həyatı boyu özündən qaçmış insanlar özünü tapmış insanı necə başa düşə bilərlər?
Məcnunu evə aparmaq istəyənlərlə, Nizamini saraya çəkənlər arasında ciddi əlaqə var. Nizami öyüdçülüyü ilə çox zaman qəhrəmanlarından yuxarıda dayanır deyə, onu öz yaratdığı obrazlara bənzətmək çətindir, amma yuxarıdakı analogiyada evə qayıtmayan Məcnunu saraya getməyən Nizamiyə, ot yeməyi ət yeməyə dəyişməyən zahidi Nizamiyə bənzətmək heç də çətin deyil.
Ölü ölüyə necə ağlasın?
(Məcnunun atasının ölümü)
Nizami Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” əsərində Məcnunun atası öləcəyini hiss edəndə oğlunun yanına gəlir, ondan təvəqqe edir ki, evə qayıtsın, təmiz paltarlarını geyinsin, onsuz da, övladı öz muradına çata bilməyib, barı, muradı ondan asılı olanların – doğmaların arzularını gerçəkləşdirsin.
Məcnun öz el-obasını tərk edərək səhraya düşüb, əslində, yaşadığı yerlər ona qürbətdir. Amma Məcnun qürbətin ağrısını, çətinliyini hiss etmir, çünki eşq onun yaddaşını tamamilə əlindən alıb. Ona görə də o, atası yanına gələndə valideynini tanımır, yurdunu yada sala bilmir, axı eşq onun hafizəsini bada verib. Eşq vadisində zaman, məkan anlayışı yoxdur. Atası tanışlıq verəndən sonra Məcnun onu qismən tanıyır. Öz yaddaşsızlığından gileylənən Məcnun heç dünən nə yediyini belə xatırlamır, nəinki atasının hansısa sualını cavablandıra, həqiqətən də, onun oğlu olduğunun fərqindəliyini büruzə verə. Etiraf edir ki, ondan nəsə soruşanda cavab verə bilmir, çünki ünvanlanan sual hafizəsində qalmır, ona görə də onu qınamasınlar ki, atası yaddaşından silinib, hətta yaddaşının özü belə vücudundan çıxıb, daha o, insan dünyasından uzaqlaşıb vəhşət aləminə qapılıb. Vəhşət isə vəhşilərin məkanıdır, insanın yox, dünyası alt-üst olmuşa ən yaxşı yer xarabalıqlardır. Məcnun atasından belə bir rica edir: “Get bir torpaq qaz, oranı qəbrə çevir, əlini onun üstünə qoy və elə zənn et, oğlun ölüb, diriyə ağladığın kimi, ölü üçün də göz yaşları axıt, beləcə, həm də övladından gözləntilərin azalar”. Məcnun atasına deyir ki, ey ata, bax, mən sənin öləcəyini düşünüb ağlamaram, çünki mən daha ölüyəm, axı ölü ölüyə necə ağlasın?
Məcnunun atası oğlunun sözlərini dinləyəndən sonra əvvəlcə onunla, sonra isə özü ilə vidalaşır. Nizami, əslində, Məcnun vasitəsilə atanın öz ölümünü qəbul etdiyini göstərir. Atası öləcəyini hiss etsə də, onun öz varisini yerinə gətirmək niyyəti göstərir ki, o bu dünyadan tam mənada ayrıla bilmir. İnsan belədir, öz varisi vasitəsilə dünyada qalmaq, adını aləmdə yaşatmaq istəyir.
Nizami belə bir misal çəkir: quyu ona verilən suyu özündə saxlayır, onun hamısını başqalarına qıymır, amma dəyirman isə ona nə qədər dən tökülürsə, ən xırda qırıntıyacan üyüdüb sahibinə qaytarır. İnsan dünyaya münasibətdə gərək quyu kimi olmaya, dəyirman kimi ola. İnsan bədəninin torpağa qovuşacağına razıdır, amma ruhunun ərşə qalxacağına yox. Nə üçün? Onsuz da, ərşin olan ərşin, yerin olmalısa, yerə qalacaq. İnsan son anında hər iki təslimiyyətlə barışanda daha onun dünyada gözü qalmır. Ömrüboyu övladına öyüd verən ata, Məcnun vasitəsi ilə həyatın bu fəlsəfəsini, qaçınılmazlığını anlayır. Bütün həyatı boyu Məcnun axarından çıxmış həyatı ilə atasına narahatlıq verir, fəqət, Məcnunun sabit əqidəsi, dünya barədə təsdiqini tapmış qənaəti valideyninə ölümün rahatlığını, hüzurunu bəxş edir.
Məcnun atasının ölüm xəbərini eşidəndən sonra üsyan edir, ağlayır, onun məzarı üzərində gecə-gündüz nalə çəkir. Öz əli ilə atasını ölümə göndərən, onu əcələ hazırlayan Məcnunu nə üçün atasının ölümü bu qədər sarsıdır? Axı Məcnun özü atasına deyir ki, sən öləndə ağlamayacağam, çünki mən Leylisiz ölüyəm, ölü isə başqa bir ölü üçün göz yaşı axıda bilməz. Çünki Məcnun üçün asan qəbul edilən öz ölümüdür, ancaq atasının ölümündə o özünü günahkar bilir. Məcnun baiskar olaraq əzab çəkir, baiskarlıq məsuliyyəti onu dirildir, real dünyaya qaytarır və bu dəfə diri ölüyə ağlayır. Məcnun atasının məzarı üzərində nalə edərək deyir ki, sənin nəsihətinə qulaq asmadım, amma sənin ölümün mənə qulaqburmalı öyüd verdi. Bəs Məcnunun atasının ölümündən aldığı öyüd, dərs nə idi? Məcnun anlayır ki, atası onun aqibəti ilə barışandan sonra ölümə rahatlıqla getdi, insan ən sevdiyi insanın aqibəti ilə razılaşanda daha dünyanın gedişatını, mövcudluğu dəyişmək istəmir. Məcnunun mübarizəsinin mayasında isə Leylinin aqibəti ilə barışmazlıq dayanır… Məcnun məhz bunu anlayandan sonra başa düşür ki, özünə varis, davamçı axtaran atası nə üçün Məcnunun aqibəti ilə barışandan sonra rahat şəkildə dünyadan əl götürə bilir. Leylinin ölümündən sonra Məcnunun da dünyadan köçməsi, əslində, Leylinin aqibəti ilə Məcnunun barışmasından irəli gəlir…
İki üzün birliyi
(İbn Səlamın ölümü)
Nizami Gəncəvi “Leyli və Məcnun” əsərində Leylinin əri İbn Səlamın ölümü hissəsini yazarkən qeyd edir ki, kağızın iki üzü var, bir tərəfində tədbirdir, yəni həyatın sənə qurduğu planlar, önündə açdığı dolanbaclı yollar, o biri tərəfində isə təqdir, yəni səni ucaldan, yolunu açan, sənə xeyirlər gətirən istiqamətlər.
Yəni Leylinin İbn Səlama nəsib olması həyatın onun üzünə gülməsi, bəxtin təqdiridir, amma bu izdivacın onun ölümünə səbəb olması isə taleyin onun aqibəti üçün tökdüyü tədbir, qurduğu məkrli plandır. Nizami Leylini xəzinə, İbn Səlamı o xəzinənin ətrafında hasara çevrilmiş ilan kimi təsvir edir. İlan həm xeyirin, həm də şərin ortaq təmsilçisidir.
İbn Səlam Leylini gecə-gündüz güdür, onu daim qısqanır. Leyli ona görə də nakam eşqinin dərdinə dala bilmir – doyunca ağlayıb ürəyini boşaltmaq fürsəti tapmır. Leylini bu hala salan zamandır, çünki dövranın tələblərinə görə ərli qadının başqası üçün qanlı yaşlar axıtması yaraşmaz işdir.
İbn Səlam sağalmaz dərdə düçar olur – onun müvazinət şüşəsi qırılır. Leyli istəmir ki, əri belə aqibətlə üzləşsin, bu cür sonluq onun ürəyini acıdır. Fəqət, Leyliyə ağlamağa fürsət verməyən zaman İbn Səlamın ölümü ilə onun önündə özünüifadə üfüqü açır. Leyli əri ölmüş qadın kimi ağlayır, amma ürəyində Məcnunun eşqini anaraq nalə çəkir. Bir sözlə, İbn Səlam Leylinin həm hisslərini buxovlayan, onları aşkar büruzə verməyə mane olan, həm də açan biri kimi yadda qalır.
Nizami İbn Səlamın yas günlərini əhatəli təsvir edir. Həmin dövrdə ərəblərdə belə bir adət varmış ki, qadının əri öləndən sonra o, bir müddət heç kəsə görünməzmiş. Həmin müddətdə qadın gecə-gündüz öz dərdini çəkərmiş. Çünki əzizini itirmiş insan başqalarının əhatəsində tam mənada öz duyğularını aça, dil deyə, nalə çəkə bilmir. Leyli əri İbn Səlamı itirsə də, həmin adətdən istifadə edərək gecə-gündüz Məcnun üçün ağlayır.
Zeyd İbn Səlamın ölümü xəbərini Məcnuna çatdırır. Məcnun əvvəlcə sevinir, sonra isə bərk kədərlənir. Sevinir ona görə ki, onun “kam karvanının yolunu kəsən” adam dünyadan köçüb, kədərinin səbəbi isə ondan qaynaqlanır ki, oxşar aqibət – Leylinin dərdi ilə ölmək onu da gözləyir.
Zeyd Məcnunun İbn Səlamın ölüm xəbərindən niyə sevinmədiyini soruşanda Məcnun deyir ki, sən xəbəri doğru üsulla çatdırmadın. Dedin ki, filankəs ölüb, amma əslində, deməliydin ki, İbn Səlam ömrünü Leyliyə bağışladı. Çünki Leyliyə xeyir olmayan heç nə Məcnunun ürəyini açmır.
Zeyd bu cavaba əks-arqument kimi xatırladır ki, axı Leyli ilə adını yanaşı yazanda öz adının üstündən xətt çəkmişdin. Onda ikinizin bir adam olduğunu demişdin, bəs indi bu sayaq ayrı-seçkiliyə səbəb nədir? Məcnun aldığı kəsərli cavabla razılaşmaq məcburiyyətində qalır.
Zeydin bu cür mətin cavabından sonra Məcnunun, dostunun onu dərindən anlamasından məmnun qalır. Zeydə deyir ki, adama nəfəs almaq o zaman halal olur ki, onun həmnəfəsi halbilən, hal anlayan, dilbilən olur, əks təqdirdə, insanın əhatəsindəki adamlarla eyni havanı udması, eyni reallıqları bölüşməsi də haramdır.
İbn Səlamın ölümü çoxlarını – cəmiyyəti yanıldan bir aqibətdir. Çünki əsərin bu yerinə qədər hadisələrə real yanaşan hər kəs elə düşünür ki, İbn Səlam ölsə, Leyli və Məcnunun qovuşmasına mane olacaq kimsə qalmayacaq. İbn Səlamın ölümündən sonra Leyli Məcnunla görüşür. Bu görüşdə Məcnunun artıq büsbütün Allaha bağlandığı, Xudaya yönəldiyi üzə çıxır. Məcnunla Leyli vüsalın bir addımlığında olduğu həmin görüşdə Məcnun Leyliyə deyir ki, “sən mənim tapdığımsan, mən sənin itmişin”. Yəni tapanla itirənin statusu başqadır, onlar bir yerdə ola bilməz. Məcnun aradan ikiliyin qalxdığını, onların daha bir adam, eyni adam olduğunu dilə gətirir. Bəs eşqdə birlik nədir? Birlik eşq savaşına son qoyan şeydir, sevən iki olanda dava – mübarizə əbədi olur. Sevənlər bir olanda səadət əbədi olur. İkilər birləşəndə ayrılır, bir isə həmişə birlikdədir. Məhəbbət sevənin əlinə elə bir ayna verir ki, aşiq haçan o aynaya baxsa, sevdiyini görür. Həqiqi aşiqlər, səadət əhli aynada özünü yox, sevdiyinin əksini görənlərdir.
(Ardı var)
